به حق را كه در آيه مورد بحث است بر معناى حقيقيش حمل كنيم جز از پيغمبران و امامان ساخته نيست، و بحث از اين معنا را در تفسير آيه‌(قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً)[١] و آيه‌(فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ)[٢] و همچنين در ذيل آياتى ديگر گذرانديم.

[معناى اسباط و اشاره به آيات و معجزاتى كه از موسى (ع) در سوره اعراف آمده است‌]

(وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً ...) كلمه سبط در لغت به معناى پسر زاده و يا دختر زاده است، و جمع آن اسباط مى‌آيد، و ليكن در بنى اسرائيل به معناى قوم خاصى بوده، سبط در اصطلاح ايشان به منزله قبيله در نزد عرب است، از ابن حاجب نقل شده كه گفته است: كلمه اسباطا در اين آيه بدل از عدد است نه تميز عدد و گر نه اگر تميز مى‌بود مى‌بايستى اسباط بنى اسرائيل حد اقل سى و شش سبط و تيره مى‌بودند و حال آنكه نبودند، چون سبط در بنى اسرائيل دوازده تيره بود و بنا بر اين حد اقل جمع سبط سى و شش است، پس ناچار بايد بگوييم كلمه اسباطا بدل از عدد است، و تميز عدد حذف شده چون با بودن اسباطا احتياجى به ذكر آن نبوده، و تقدير كلام و قطعناهم اثنتى عشرة فرقة اسباطا است. البته كسانى ديگر هم گفته‌اند كه كلمه مذكور تميز است، و اشكال ابن حاجب هم وارد نيست زيرا اگر چه كلمه به صيغه جمع است ولى در اينجا به معناى مفرد آمده و معناى آن، جماعت و يا طايفه و يا نظير آن است.

(وَ أَوْحَيْنا إِلى‌ مُوسى‌ إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ ...) انبجست از انبجاس و به معناى انفجار است، و بعضى گفته‌اند به معناى بيرون شدن اندك اندك آب است، بخلاف انفجار كه به معناى بيرون شدن به كثرت و فراوانى است. و از ظاهر اينكه فرمود: پس منفجر شد از آن دوازده چشمه و هر گروهى از مردم چشمه خود را شناختند بدست مى‌آيد كه چشمه‌ها به عدد اسباط بنى اسرائيل يعنى دوازده بود، چون مى‌رساند كه هر چشمه مخصوص يك تيره بوده و اينكه اين اختصاص به خاطر مشاجره‌اى بوده كه با يكديگر داشته‌اند، و اين ظاهر تاييد مى‌كند رواياتى‌[٣] را كه در باره داستان اين چشمه‌ها وارد شده. معناى بقيه آيه شريفه روشن است.

در آيات اين سوره خداى سبحان از معجزات موسى (ع) و آيات وى چند معجزه زير را بر شمرده: ١- اژدها ٢- يد بيضاء ٣- قحطى فرعونيان ٤- نقص ثمرات ايشان ٥- طوفان ٦- ملخ‌هاى بالدار ٧- ملخ‌هاى بى‌بال ٨- قورباغه ٩- خون شدن آب نيل ١٠- غرق شدن فرعونيان‌

[١] سوره بقره آيه ١٢٤

[٢] سوره انعام آيه ١٢٥

[٣] تفسير عياشى ج ٢ ص ٣٢ ح ٩١. و تفسير قرطبى ج ١ ص ٤٢١. و تفسير ابو الفتوح رازى ج ٥ ص ٣٠٩