قابل تدريج است، هم چنان كه در باره خلقت فرموده:(خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ). و در باره امر فرموده:(وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ)[١] و نيز به همين جهت است كه در كلام مجيدش خلقت را به غير خود نيز نسبت داده و فرموده:(وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيها)[٢] و نيز فرموده:(فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ)[٣].

و اما امر به اين معنا را به غير خود نسبت نداده، بلكه آن را مختص به خود دانسته و آن را بين خود و بين هر چيزى كه مى‌خواهد ايجاد كند از قبيل روح و امثال آن واسطه قرار داده، در آيات زير دقت فرماييد:(وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ)[٤] و(وَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ)[٥] و(يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ)[٦] و(وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ)[٧] و آيات ديگرى از اين قبيل نيز هست كه از آن بر مى‌آيد خداى تعالى امر خود را سبب و يا همراه ظهور اينگونه امور مى‌داند.

پس معلوم شد كه گر چه برگشت خلق و امر به يك معنا است، ولى به حسب اعتبار مختلفند و به همين جهت صحيح است كه هر كدام را متعلق به خصوص يك قسم از ايجاد بدانيم، حال چه اين دو لفظ هر كدام به تنهايى ذكر شده باشند، و چه با هم، براى اينكه در جايى هم كه مانند آيه مورد بحث با هم ذكر شده باشند، باز صحيح است بگوييم خلق به معناى ايجاد ذوات موجودات است، و امر به معناى تقدير آثار و نظام جارى در آنها است، و خلق بعد از امر است، چون تا چيزى نخست تقدير نشود، خلق نمى‌شود، هم چنان كه هيچ مخلوقى بعد از خلقت تقدير نمى‌شود- دقت بفرماييد-.

اينجا است كه نكته عطف امر بر خلق در جمله‌(أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ) كه به وجهى مشعر بر مغايرت آن دو است معلوم مى‌شود.

و نيز معلوم مى‌شود كه اگر اين دو جهت را در اول آيه از هم جدا كرده و نخست فرموده:(خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ) و سپس فرموده:(ثُمَّ اسْتَوى‌ عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ) براى همين بوده كه فرق بين خلق و امر را برساند، چون خلق به معناى ايجاد ذوات‌

[١] فرمان ما جز يكى نيست آن هم مانند لمحه چشم. سوره قمر آيه ٥٠

[٢] و آن دم كه به اذن من از گل به شكل مرغ مجسمه‌اى ساختى و در آن دميدى. سوره مائده آيه ١١٠

[٣] پس بزرگ است خداى يگانه كه بهترين آفريدگاران است. سوره مؤمنون آيه ١٤

[٤] آفتاب و ماه و ستارگان مسخر اويند. سوره نحل آيه ١٢

[٥] و تا كشتى به فرمان وى روان شود. سوره روم آيه ٤٦

[٦] نازل مى‌كند فرشتگان حامل وحى را به امر و اراده خود. سوره نحل آيه ٢

[٧] و آنان به امر او كار مى‌كنند. سوره انبياء آيه ٢٧