آن گاه از هر دو فرقه ميثاق گرفت و فرمود:(أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى‌) بعضى به طوع و رغبت عهد كردند و بعضى به كراهت و بر وجه تقيه، در اينجا خداى تعالى و ملائكه گفتند كه ما شاهديم تا در روز قيامت نگوييد ما از اين امر غافل بوديم، و يا پدران ما قبل از ما مشرك شدند.

اين عده از اصحاب اضافه كردند كه احدى از فرزندان آدم نيست مگر اينكه مى‌داند كه خداى تعالى پروردگار او است، و اين گفته خدا است كه مى‌فرمايد:( وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً) و براى او به رغبت و يا به كراهت تسليم شده است آنكه در آسمانها و زمين است [١] و نيز مى‌فرمايد:( فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ‌) پس براى خدا است حجت بالغه، و اگر مى‌خواست همه شما را هدايت مى‌كرد [٢] يعنى در روز اخذ ميثاق‌[٣].

[تواتر معنوى حديث ذر و اشاره به بعض طرق نقل آن در عامه و خاصه‌]

مؤلف: حديث ذر به تفصيلى كه در اين روايت آمده به سند موقوف و سند موصول‌[٤] از عده‌اى از اصحاب رسول خدا ٦ ابن عباس، عمر بن خطاب، عبد اللَّه بن عمر، سلمان، ابى هريره، ابى امامه، ابى سعيد خدرى، عبد اللَّه بن مسعود، عبد الرحمن بن قتاده، ابى الدرداء، انس، معاويه و ابى موسى اشعرى روايت شده است‌[٥].

هم چنان كه از طرق شيعه از على بن ابى طالب، على بن الحسين، محمد بن على، جعفر بن محمد و حسن بن على العسكرى‌[٦] (ع) و از طرف اهل سنت نيز از على بن الحسين، محمد بن على و جعفر بن محمد[٧] به طريق كثيره‌اى روايت شده. پس بنا بر اين، مى‌توان در باره اين حديث ادعاى تواتر معنوى‌[٨] كرد.

[١] سوره آل عمران آيه ٨٣

[٢] سوره انعام آيه ١٤٩

[٣] الدر المنثور ج ٣ ص ١٤١

[٤] سند موصول آن سندى است كه هم چنان اسامى راويان تا خود مروى عنه ذكر شود و روايت موقوف آن روايتى است كه از راوى آخرى نقل شود نه از شخص مروى عنه.

[٥] تفسير الدر المنثور ج ٣ ص ١٤١- ١٤٥

[٦] تفسير برهان ج ٢ ص ٤٦ مراجعه شود

[٧] الدر المنثور ج ٣ ص ١٤٥

[٨] تواتر معنوى آن است كه معناى روايت بحد تواتر برسد، اگر چه الفاظ روايات در رساندن آن معنا مختلف باشد.