پالايش و استخراج شود. وتنها پس ازگشوده شدن اين گره‌ها وكنار رفتن ابرهاى تيره ابهام است كه شخصيت واقعى فرماندهان نيز جلوه گر مى‌شود.
حمزه نامدار آنچه مسلم به نظر مى‌رسد اينست كه حمزه نخستين فرمانده عملياتى يك گروه كشتى- رزمى بوده كه از اهميّت بسيار والايى برخوردار است.
داستان اين عمليات نشانگر شخصيّت فوق‌العاده و دشمن شكن اوست كه در وى جلوه گر است. عظمت حمزه آنگاه آشكار مى‌شود كه بدانيم عمليات وى نقطه آغازين دوران نوينى است كه در آن «سياست گريز» جاى خود را به «رسالت ستيز» بخشيده است، و از آنجاكه آغاز هر پديده حساس‌ترين دوران آنست، بدينجهت اين عمليات نشانگر رادمردى و دليرى و چيرگى اوست.
كاروان عظيم قريش رهسپار مكه بود، و سرپرستى آن رامغرورترين و خودپسندترين وجنگ افروز ترين و افتخار دوست‌ترين فرد قريش كه از همه انعطاف ناپذيرتر وقلدرمنش تر به شمار مى‌رفت، و داراى ويژگيهاى يك مرد سخت و خشك و شكننده بود، و به حق مى‌توان او را «ربّ النوع دشمنان اسلام» يا به قول پيامبر «فرعون امت» دانست به عهده داشت. و اين مرد كسى جز «ابوجهل» «١» نبود، كه اكنون عهده دار حساس‌ترين مسؤوليت شغلى قريش‌