اسرار عقب ماندگى شرق - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٧٢ - ١٧- افسانه عدم رشد سياسى شرق

بزرگ در اين مسأله متّفق‌القولند كه وضع اقتصادى هندوستان تا قرن هيجدهم از هر جهت رو به راه بود، از جلمه «ورا انستى») Vera Anstey (مورّخ مشهور غربى كه مسلّماً عقايد ضد انگليسى ندارد در كتاب خود به نام‌ «توسعه اقتصادى هند» به تفصيل شرح مى‌دهد كه چگونه در آن قرن روشهاى توليدى و تشكيلات صنعتى و تجارى‌ هند مى‌توانست با پيشرفته‌ترين نقاط دنيا برابرى كند، چگونه در دورانى كه انگليسها داراى يك زندگى بدوى و بسيار ابتدايى بودند هنديها بهترين پارچه‌ها و مخمل و كالاهاى ديگر را مى‌بافتند و به خارج صادر مى‌نمودند؟! چه طور شد كه در ظرف يك قرن (قرن سلطه استعمار) وضع اين كشور با مقايسه با ممالك اروپايى يك مرتبه تغيير كرد؟» ...

سپس اضافه مى‌كند: «هيچ دليلى در كار نيست كه بتواند اين انحطاط را بعللى از قبيل «عدم استعداد ذاتى» يا «پستى نژاد» و غير اينها مربوط سازد، به عكس، هنديها اصولًا در امور فكرى و امور فنى خود را شايسته سنن بزرگ خويش نشان داده‌اند». [١]

[١]. نقل از مسائل كشورهاى آسيايى و آفريقايى، ص ٢٢١.