نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٩ - اخلاق اسلامى و حديث

در معارف و تعاليم دينى تزكيه و تهذيب نفس از اهميّت ويژه اى برخوردار است. دين اسلام دستورات اخلاقى بسيارى دارد. اهميّت و ارزش اخلاق تا به آن جاست كه از اهداف بعثت پيامبر گرامى اسلام(ص) تكميل اخلاق و تزكيه شمرده شده است. سوره جمعه آيه٢. سفينة البحار ج٤١١/١.

بنابراين بايد آثار اين اخلاق در سراسر جامعه اسلامى و در ميان مردم مسلمان به خوبى ديده شود بويژه اخلاق بايد در عالمان و دانش پژوهان ظهور و تجلّى بيشترى داشته باشد; چرا كه مردم از آنان الگو مى گيرند.

اين مسائل باعث شده كه بخش عمده اى از آثار اسلامى به اخلاق اختصاص داده شود و كتابها و يافصلهايى در ضمن كتابهاى ديگر درباره اخلاق نوشته شود. چنانكه در گذشته يادآور شديم از عوامل موفقيت مفيد در جامعه و دانشهاى گوناگون و تأليفات ارزشمند تقوى و اخلاق او بوده است. چرا كه قرآن خود مى فرمايد: (اتقوا اللّه ويعلمكم اللّه).

قرار گرفتن تقوى و تعليم در كنار يكديگر بى حساب نيست بلكه اشاره است به رابطه اين دو با يكديگر. شيخ مفيد به گفته
عالمان فريقين از لحاظ اخلاقى نيز سر آمد اقران خود بوده است.

ذهبى در كتاب العبر خود مى نويسد:

(مفيد بيش از اندازه فروتن بود. بسيار صدقه مى داد و فراوان نماز مستحبى مى گذارد و روزه مى گرفت و جامه خشن مى پوشيد.)

ر . ك: مقدمه تهذيب الاحكام وامالى.
ابن حجر نيز مى نويسد:

(مفيد مردى بود كه در راه امور مستحبى خود را سخت به زحمت مى انداخت. بسيار فروتن بود. خود را به خاك پاى علم و دانش در افكنده بود و چنان در بيان عقائد و كلام شيعه ورزيده بود كه مى گفتند او را بر هر امامى حقّ نعمت است.)

تهذيب الاحكام ٣٣/ مقدمه نقل از لسان الميزان ج٣٦٨/٥.

عالمان شيعى نيز از اخلاق حسنه شيوه زندگى و كيفيت برخورد وى با ديگران بسيار سخن گفته اند. افزون بر آن او را از معدود افرادى مى دانند كه افتخار دريافت نامه هايى از حضرت حجة ابن الحسن(ع) داشته است.

شيخ مفيد دانش پژوهان را به اخلاق اسلامى فراخوانده و بسيارى از روايات اخلاقى را در موضوعات گوناگون براى شاگردانش املاء كرده است. در معرّفى كتاب امالى به برخى از عناوين اخلاقى كه مفيد بدانها اهميت مى داده است. اشاره خواهيم كرد.

حديث
علم حديث پس از علوم قرآنى از والاترين و ارجمندترين علوم اسلامى بلكه بشرى است. در اهميّت و ارزش حفظ احاديث نقل احاديث فهم آن و... سخنان بسيارى از معصومين(ع) آمده است. شهيد ثانى برخى از آنها را در منية المريد آورده است. ١٨٢/. ر . ك اصول كافى ج٥٠/١ ـ ٥١ اين علم به دو بخش روايت و درايت تقسيم مى شود.

علم روايت عبارت است از آگاهى از گفتار و رفتار و تقرير معصومين(ع).

علم درايه عبارت است از شناخت و آگاهى از معانى حديث متن و طرق روايت و اطلاع از حديث درست از نادرست و شرائط راوى و انواع منقولات و روايات.

در روايات مأثوره به فهم روايات بيش از نقل آن اهميّت داده شده است.
منية المريد ١٨١/.
شيخ مفيد در آثار و تاليفاتش چه كلامى و چه فقهى به عنوان محدثى خبير و دقيق رخ مى نمايد. او با تبحر و تسلطى كه به مبانى اسلام و مذهب تشيع داشت به آيات و روايات معصومين(ع) رجوع كرد و در آثار خود بدان استناد جست. در جاى جاى نوشته هاى او استناد به آيات و روايات ديده مى شود. رجوع وى به حديث رجوعى عالمانه توأم با تامل و تشخيص است نه در حدّ نقل روايت.

امامان(ع) فرموده اند: تنها راوى نباشيد بلكه روايت را با درايت همراه كنيد. مفيد نيز اين چنين بود.

امام صادق(ع) مى فرمايد:

(خبر تدريه خير من الف ترويه.)
منية المريد ١٨١/.
خبرى كه آن را بفهمى بهتر است از هزار حديث كه آن را روايت كنى.

در جاى ديگر مى فرمايد:

(عليكم بالدرايات لاالروايات).
همان مدرك
فهم روايات را وجهه همت خويش قرار دهيد نه تنها نقل آنها را.

براساس سخنان فوق عالمان شيعه موظفند قدرت درك و شناخت خود را در راه فهم احاديث به كار ببرند. و پس از آن در آثار خود در موضوعات گوناگون بدان استناد كنند. از اين روى مفيد معتقد است كه استناد به احاديث از هر كس ساخته نيست. اين كار مقدمات و شرائط مى خواهد. وى در پاسخ شخصى كه سؤال مى كند در تعارض احاديث چه كنيم مى گويد:

انسانهاى عادى نمى توانند خود درباره احاديث متناقض تصميم بگيرند. آنان بايد در اين زمينه به حديث شناسان مراجعه كنند و پس از آن درباره احاديثى كه استادش صدوق و اهل حديث نقل كرده چنين اظهار مى دارد:

(ابو جعفر آنچه را شنيده روايت كرده و آنچه را حفظ داشته نقل كرده است بدون آن كه درستى آن را تضمين نمايد. اصحاب حديث درست و نادرست را نقل كرده اند. آنان اهل نظر و انديشيدن و تمييز گذاشتن بين درست و نادرست و آنچه روايت مى كنند نيستند; بدين جهت اخبار ايشان مختلف و مخلوط است و شناخت درست آنها جز از طريق نظر كردن در اصول و متّكى شدن
به نظر و استدلال كه سبب رسيدن به درستى منقول است ميسّر نمى شود.)

المسائل السرويه٥٦/.
شيخ مفيد در عبارت فوق و در جاهاى ديگر كه به بخشى از آنها در معرفى تصحيح الاعتقاد اشاره كرديم مرحوم صدوق و اهل حديث را از آن جهت مورد حمله قرار مى دهد كه آنان به عقيده ايشان در طرق حديث و محتواى آن دقت نمى كنند و عقل خود را براى رسيدگى به محتواى حديث به كار نمى اندازند.

شيخ مفيد اصول و قواعدى را براى بازشناسى احاديث آورده و لزوم ارجاع برخى از احاديث را به كارشناسان حديث ضرورى مى داند.

المسائل السرويه ٥٧/; تصحيح الاعتقاد١٢٣/.
در اين باره مى نويسد:

(من به بسيارى از پرسشهاى كه درباره احاديث مورد اختلاف از شهرهاى: نيشابور موصل فارس و مازندران از من شده بود پاسخ داده ام... درباره انواع گوناگون احكام شرعى در ميان مردم اخبارى وجود دارد كه در ظاهر با يكديگر اختلاف دارند. من در كتاب التمهيد جوابهايى در برابر پرسشهاى گوناگون آورده ام كه در ضمن آنها اخبارى از ائمه معصومين(ع) آمده است... در هر مورد فتواى خود را مستند به دلايلى كه ترديد در آنها راه ندارد بيان كرده ام و معناى بسيارى از گفته هاى ائمه(ع) را كه مردم آنها را متناقض با يكديگر پنداشته اند گردآورده ام و نشان داده ام كه در معنى با هم توافق دارند. شبهه هاى كسانى را كه اين اخبار را ضعيف مى پنداشته اند از ميان برده ام. از اين گونه امور در كتاب: مصابيح النور فى علامات اوايل الشهور ياد كرده ام. راهى نشان داده ام كه از آن راه مى توان در آن جا كه ميان اصحاب ما از جهت اخبار اختلاف وجود دارد به شناختن حقّ دست يافت.)

المسائل السرويه ٥٧/ ـ ٥٨.

كتاب الامالى
از آثار ارزشمند شيخ مفيد كتاب الامالى است. اين كتاب مهمترين اثر حديثى بر جاى مانده از مفيد به شمار مى آيد. داراى ٣٨٧ حديث از پيامبر اكرم(ص) و ائمه معصومين(ع) در مباحث گوناگون است.
شيوه روايت در آن به گونه املاء بوده است بدين معنى كه روايات آرام آرام خوانده مى شده و همه شنوندگان و يا برخى از آنان مطالب را يادداشت مى كرده اند.

در آن زمان املاء از طرق انتقال حديث و دانش بوده است. املاء كنندگان غالباً از بزرگان بوده اند. در اسلام نخستين املاء كننده پيامبر گرامى اسلام(ص) بوده است.

على(ع) مى گويد: روزى پيامبر(ص) به من فرمود:

(اى على! بنويس آنچه را براى تو املاء مى كنم. گفتم: آيا مى ترسيد كه گفته هاى شما را فراموش كنم؟ پيامبر فرمود: نه. من از خدا خواسته ام كه ترا حافظ قرار دهد. ولى بنويس تا براى امامانى كه از فرزندان تو هستند باقى بماند.)

امالى شيخ طوسى ج٥٦/٢.
علامّه بزرگوار شيخ آقا بزرگ تهرانى مى نويسد:

(الامالى للشيخ... المفيد. و عبّر عنه النجاشى بالامالى المتفرقات ولعلّ وجهه انه املاه فى مجالس فى سنين متفرقه اوّل سنه ٤٠٤ و آخرها سنه ٤١١ و مجموع مجالسه ثلاثه واربعون مجلساً...)

الذريعه ج٣١٥/٢ شماره ١٢٥٢.
كتاب امالى از شيخ مفيد است. نجاشى از اين كتاب با عنوان: الامالى المتفرقات ياد كرده است. توصيف به متفرقات شايد بدين جهت باشد كه آن مجالس در سالهاى گوناگون برگزار شده است. اين مجالس از سال ٤٠٤ تا ٤١١ ادامه داشته است. در مجموع ٤٣ مجلس مى باشد.

اين كتاب از مدارك علامّه مجلسى در تاليف بحارالانوار است. وى از آن به عنوان: مجالس ياد كرده است.همان مدرك.

اين مجالس در ابتداء خصوصى بوده و در منزل برخى از شيعيان از جمله: ضمره ابى الحسن على بن محمّد بن عبد الرحمن الفارسى در منطقه زيّارين برگزار مى شده و پس از آن به مسجد شيخ مفيد انتقال يافته و عمومى تر شده است.

اين كتاب در نجف و ايران به چاپ رسيده است. اخيراً از سوى انتشارات جامعه مدرسين با تحقيق: حسين استاد ولى و على اكبر غفارى تجديد چاپ شده است.
آقاى غفّارى در مقدمه گفتار برخى از عالمان و فهرست نگاران را درباره شيخ مفيد آورده است و پس از آن تحت عنوان: مشايخه الذين روى عنهم رحمهم اللّه فى هذا الكتاب به تفصيل مشايخ حديثى مفيد را در اين كتاب نام برده و تعداد آنها را ٣٦ نفر دانسته است. و با عنوان: مشايخه المذكورون فى غير هذا الكتاب بيست و پنج نفر از مشايخ او را آورده است. پس از آن اسامى شانزده تن از شاگردان و فهرست آثار وى را با توجه به مقدّمه تهذيب الاحكام و منهج المقال نقل كرده است.

مصحح اين كتاب را با چندين نسخه خطّى و چاپى مقابله كرده و پاورقيهاى سودمندى نيز بر آن افزوده است. كتابى كه هم اكنون در دسترس است داراى چهل و دو مجلس است.

اهميّت و ارزش اين اثر
اين كتاب از محكم ترين و استوارترين كتب حديثى است; زيرا روايات آن به دست ايشان گزينش شده اند و سره از ناسره مشخّص شده است.

اين مجالس به جز مجلس بيست و سوّم از راويان مختلفى نقل شده است. بر خلاف امالى طوسى كه روايات گزينش شده در هر مجلسى از يك راوى است ولى امالى شيخ مفيد روايات گزينش شده در هر مجلس از يك راوى نيست بلكه از راويان متعدد است.

محدثان امالى در موضوع امامت كسانى هستند كه در نزد اهل سنّت از اعتبار ويژه اى برخور دارند. شيخ مفيد در اين موضوع روايات مورد پذيرش فريقين را نقل كرده است. اكثر روايات اين كتاب درباره دو موضوع مهم و اساسى ذيل است:

١ . اعتقادات امامت و فلسفه سياسى در اسلام.

٢ . اخلاق اسلامى و فضائل انسانى.

محتواى كتاب
روايات امالى رواياتى است. اعتقادى اخلاقى تاريخى قرآنى و... البتّه مفيد در اين مجالس به مقتضاى زمان به دو موضوع امامت و اخلاق بيشتر اهميّت داده است وى در نخستين مجلس با روايتى درباره ثبت كارهاى انسان در نامه اعمال همه آنان را به محاسبه نفس فرا مى خواند. در دوّمين روايت پذيرش اعمال
را مشروط به ولايت ائمه معصومين(ع) مى داند.

در رواياتى كه ايشان گزينش كرده موضوع امامت از سه زاويه مطرح شده است:

١ . اهميّت ولايت اثبات امامت على(ع) و ائمه معصومين(ع).

٢ . عدم شايستگى ديگران براى خلافت.

٣ . پاسخ به برخى از سؤالات و شبهاتى كه در اين موضوع مطرح شده است.

عناوين مهمّ عبارتند از:

* اهميت ولايت لزوم پيروى از امام ذكر فضائل و مناقب على(ع) و ديگر ائمه(ع).

* اثبات امامت على(ع) از راههاى گوناگون بويژه از راه احاديث مورد پذيرش فريقين همچون: حديث غدير و منزلت.

* مناظرات در اين باره قلم و دوات طلبيدن پيامبر(ص) در آخرين لحظه هاى حيات و مانع شدن برخى اعتراض عمار ياسر به عثمان و برخورد نادرست عثمان با وى و...

موضوع ديگرى كه در آن بيش از ديگر مطالب بدان پرداخته شده اخلاق اسلامى و بيان دستورات مهمى در اين باره است.

مفيد به خوبى آگاه بوده است كه يادگيرى و به كار بستن دستورات اخلاقى براى فرد و جامعه بويژه طالبان علم ضرورت دارد; از اين روى به اين مسأله اهميت خاصى داده است.

عناوين مهمّ اين بحث عبارتند از:

دعوت به تقوى يقين اخلاص محاسبه نفس محبّت و دوستى در راه خدا مبارزه با هواهاى نفسانى و.... فضيلت خدمت به مؤمنان جهاد صلح رحم حلم صبر اصلاح بين مردم. دعوت به علم و عمل عامل بدون علم عالم بدون عمل برترين اعمال: ايمان جهاد حجّ و... ترس از گناه تحدير از هم نشينى با گناهكاران و منحرفان چشم پوشى از لغزشهاى ديگران دوستى و دشمنى در راه خدا فضيلت گريه از ترس خدا تحذير از دنياگرائى و صدها عنوان ديگر در اين موضوع كه حتى فهرست آنها نيز در اين مقال نمى گنجد. مجلس بيست و سوّم كه ٤٧ روايت دارد همگى در اين موضوع است.