نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٧ - تاريخ

تحقيق در تاريخ اسلام و شناخت تحليلى و درست آن و سپس ارائه آن از وظايف عالمان متعهد است; چرا كه موضع گيرى درست و بجا شناخت صحيح مسائل و امور تا حدود زيادى متوقف است بر شناخت وقايع و حوادث صدر اسلام. و نيز شناخت چهره ها در آن ايام و علل آنچه در آن روزگار رُخ داده است در روشن بينى و شناخت بسيارى از مسائل تأثيرى بسزا دارند.

شيخ مفيد به اين مهم پرداخته است منتهى با چهار ويژگى:

١ . تحليل تاريخ.

٢ . مراجعه به منابع اصيل.

٣ . پژوهش و انصاف.

٤ . صداقت وسعه صدر.

* تحليل تاريخ: شيخ مفيد در قرن چهارم براى شناخت تاريخ عقل را به كار گرفت و روايات تاريخى را نقادانه بررسى كرده.

شيخ مفيد بر اين باور است كه تاريخى سودمند است و عبرت انگيز كه افزون بر نقل حوادث علل و نتائج آن نمايانده شود. او از نخستين كسانى است كه به جاى نقل حوادث به تحليل آن نيز پرداخته است.
* مراجعه به منابع اصيل. شيخ مفيد درنگارش تاريخ از منابع اصيل و كهن بهره مى گيرد. او منابع اطلاع از تاريخ اسلام را منحصر به كتب تاريخ اصطلاحى نمى داند و براى نگاشتن تاريخى مستند مراجعه به منابع ديگرى را لازم مى داندكه يكى از مهمترين آنها كتب حديث است. او با تسلّطى كه بر احاديث فريقين داشته در نگارش تاريخ به كتب حديث بويژه منابع حديثى اهل تسنّن مراجعه كرده و پس جدا كردن سره از ناسره از آنها بهره برده است.

* پژوهش و انصاف. مورّخ بايد پژوهش و انصاف را در ثبت وقايع تاريخى وتحليل آن قرين يكديگر سازد و از غرض ورزى و اعمال تعصب دورى گزيند. متاسفانه بسيارى از تاريخ نگاران بويژه آنان كه درباره فرق و مذاهب اسلامى و وقايع مربوط به آن سخن گفته اند اين مهمّ را مراعات نكرده اند و به گفته شلتوت:

(بيشتر آنان تحت تأثير روح پليد تعصّب بوده اند و تنها از يك زاويه به مخالفان خويش مى نگريسته اند. و مطالب و سخنانى را كه باعقايد ومذهب خودشان سازگار است نقل مى كنند و با اشاره يا با نقل ناقص سخن ديگران به بطلان آن حكم مى كنند.)

الامام الصادق والمذاهب الاربعه ج٣١٩/٦ ـ ٣٩٢.

شيخ مفيد در اين زمينه نيز نمونه است. او از هرگونه مغالطه و دورغ پردازى اعمال تعصب وغرض ورزى دورى جسته است و براساس گفته قرآن كريم:

(لايجر منكم شنأن قوم الاّ تعدلوا)
مائده آيه ٨
با مراجعه به مدارك و مآخذ فريقين گفتار و ديدگاههاى گوناگون آنان را نقل مى كند و سپس منصفانه و با رعايت آداب نقد و تحليل به بررسى و سپس داورى مى پردازد.

* صداقت و سعه صدر در نقل وقايع تاريخى. قرآن كريم سخنان مخالفان پيامبراسلام(ص) را در صدر اسلام نقل مى كند و بدان پاسخ مى د هد و در برابر منطق آنان كه منطق سانسور بود (لا تسمعوا لهذا القرآن... فصلّت آيه ٢٦) به مسلمانان سفارش مى كند كه گفتار آنان را بشنوند ونيكوترين آن را انتخاب كنند. الزمر آيه ١٨. شيخ مفيد با تاسّى به قرآن پرواندرد كه گفتارمخالفان انتشار يابد. خود سخنان آنان را با صداقت و امانت كامل و بدون دخل
و تصرف نقل مى كند. حتّى از نقل سخنان توهين آميز برخى از چهره هاى صدر اسلام همانند: عبداللّه زبير و عايشه و... به على(ع) ابائى ندارد.

مفيد با اين ويژگيها و جز اينها آثارى گرانبها و ارزشمند درتاريخ اسلام از خود به يادگار گذاشت كه نمونه اى از آن را در ذيل معرفى مى كنيم.

الارشاد في معرفة حجج اللّه على العباد
شيخ طوسى نجاشى ابن شهر آشوب و ديگران اين كتاب را از تأليفات شيخ مفيد شمرده اند.فؤاد سزگين يازده نسخه خطّى از اين كتاب را معرفى كرده است. اين اثر چندين مرتبه در نجف و تهران چاپ شده است. يكى از مدارك علاّمه مجلسى در تأليف بحارالانوار است

اين اثر را مولى محمّد مسيح كاشانى ترجمه كرده و به نام: تحفه سليمانيه در ١٣٠٣ هجرى ق. در ايران به چاپ رسيده است. ترجمه ديگرى از آن كه اكنون در دسترس است به خامه آقاى رسولى محلاتى صورت گرفته و انتشارات علميه اسلاميه تهران آن را چاپ و منتشر كرده است. آقاى رسولى در ترجمه اين اثر از دو نسخه چاپى و كتابهاى حديث تاريخ و تفسير از قبيل: اصول كافى بحار الانوار مجمع البيان و سيره ابن هشام استفاده كرده است.

مترجم ابواب و فصول و همچنين روايات را شماره گذارى كرده است. اين كار كمك خوبى است براى تنظيم فهرست و سهولت ارجاع مطالب به آن. هركجا متن حديث و يا عبارت مؤلف مجمل بوده توضيحاتى آورده است و براى آن كه با متن ترجمه كتاب اشتباه نشود آن را در ميان پرانتز قرار داده و يا با واژه (توضيح) و (شرح) در ذيل حديث آورده است.

اهميت اين اثر
شناخت دقيق زندگانى ائمه معصومين(ع) و چگونگى رفتار آنان در ابعاد گوناگون براى امت اسلامى سودمند و راهگشاست. بر اين اساس كتاب ياد شده كه از قديمى ترين مآخذ مستقل در شرح حال امامان مى باشد در خور توجّه است.

اين اثر علاوه بر اين كه در تاريخ جايگاه بلندى دارد كتاب كلامى نيز به شمار مى آيد. زيرا در آن امامت امامان شيعه به بهترين وجه اثبات شده است بنابراين
ارشاد براى مورخان دقيق و بى پيرايه است و براى جستجوگران عقائد سرچشمه اى است زلال و گوارا..

انگيزه تأليف و محتواى كتاب
اين كتاب به درخواست. شخصى كه نام او روشن نيست. تأليف شده است. شيخ مفيد در مقدّمه اين كتاب پرارزش مى نويسد:

(با آرزوى توفيق و يارى از خداوند آنچه را درخواست كرده بودى از نامهاى امامان(ع) و مدّت زندگانى شهادت فرزندان و بخشى اززندگانى آنان كه سبب آگاهى بر احوالات آنان است در اين كتاب آورده ام تا درباره آنان شناخت كامل پيدا كرده و اظهار نظرها و عقائد گوناگونى كه درباره آنان شده است روشن گردد و مطالب شبهه ناك از حقائق جدا گردد. تا همانند انسانهاى با انصاف و ديندار در اين باره برگفتار حقّ و درست تكيه كنى. من به يارى خدا به درخواست تو پاسخ مثبت داده و چنانكه خواسته اى ايجاز و اختصار را نيز مراعات خواهم كرد.)

اين كتاب داراى دو بخش است. بخش نخست آن كه حدود نصف كتاب را در بر گرفته درباره زندگانى على(ع) است شيخ مفيد در ابتداء به اختصار به فضائل على (ع) فضائلى كه مورد اتفاق فريقين است اشاره مى كند. و پس از آن حوادث پس از رحلت پيامبر اسلام(ص) و اختلاف مردم را در جانشينى آن حضرت نقل مى كند. به عقيده شيعه و امامت على(ع) با استناد به روايات مشهور و مورد پذيرش فريقين اشاره مى كند. و تفصيل ادّله را به ديگر نوشته هايش احاله مى دهد.

در نخستين فصل از اين باب زندگانى سى ساله على(ع) را پس از پيامبر(ص) به دو دوره تقسيم مى كند:

١ . بيست و چهار سال و شش ماه از عمر شريفش را در دوره حكومت خلفاء ثلاثه سپرى كرده است.

٢ . پنج سال و شش ماه ديگر را كه در رأس حكومت اسلامى قرار گرفت گرفتار جنگ با ناكثين قاسطين و مارقين شد.

در فصلهاى ديگر اين باب به تاريخ شهادت پيش گوييهايى كه آن حضرت درباره شهادت خويش داشته و كيفيت شهادت و كيفيت دفن آن حضرت اشاره شده است. درباب دوّم از اين بخش برخى از
فضائل و مناقب على(ع) شركت آن حضرت در جنگهاى مختلف قضاوتهاى شگفت انگيز ايشان در زمان خلفاى ثلاثه و در زمان حكومت ظاهرى ايشان آمده است.

در باب سوّم از اين بخش به سخنان حكمت آميز آن حضرت در مسائل گوناگون: اعتقادى سياسى اخلاقى و... و برخى از وقايع و حوادث تاريخى همچون: پيمان شكنى طلحه و زبير جنگ جمل و حوادث و مسائل مربوط به آن جنگ صفّين و مسائل مربوط به آن و... و برخى از مطالب غيبيّه و مطالب بسيارى ديگر كه حتى فهرست آن در اين مقال نمى گنجد آمده است. در بخش دوّم اين كتاب درباره زندگانى ديگر امامان(ع) به اختصار بحث شده است. از صفحه ١ ـ ٢٤ به شرح زندگانى امام حسن مجتبى (ع) اختصاص دارد.

شيخ مفيد در اين صفحات تاريخ ولادت دلائل امامت مدّت امامت شهادت محل دفن تعداد فرزندان و برخى از روايات مأثوره از آن حضرت را آورده است.

از صفحه ٢٤ ـ ١٣٨ به شرح زندگانى امام حسين (ع) و حوادث كربلا اختصاص يافته است. اين بخش به استثناى بخش مربوط به زندگانى على(ع) از مفصّل ترين بخشهاى كتاب است. اين بخش از مهمترين منابع مهم و معتبر حماسه حسينى است. مطالب اين بخش; بدين شرح اند:

دلائل امامت آن حضرت داستان فوت معاويه ارسال نامه از طرف كوفيان به آن حضرت و پاسخ وى خروج از مدينه ورود به مكّه آمدن عبيداللّه بن زياد به كوفه كشته شدن هانى و مسلم حركت امام از مكّه به سوى عراق گرفتارى قيس بن مسهر صيداوى خبر شهادت مسلم بن عقيل به امام(ع) و سپس ماجراهاى تاسوعا و عاشوراء.

از صفحه ١٣٨ تا ١٥٥ زندگانى امام زين العابدين(ع).

از صفحه ١٥٥ تا ١٧٣ زندگانى امام محمّد باقر(ع).

از صفحه ١٧٣ تا ٢٠٧ زندگانى امام جعفر صادق(ع).

از صفحه ٢٠٧ تا ٢٣٨ زندگانى امام موسى بن جعفر(ع).

از صفحه ٢٣٨ تا ٢٦٠ زندگانى امام رضا(ع).

از صفحه ٢٦٠ تا ٢٨٤ زندگانى امام جواد(ع).
از صفحه ٢٨٤ تا ٢٩٦ زندگانى امام هادى(ع).

از صفحه ٢٩٦ تا ٣٢١ زندگانى امام حسن عسگرى(ع).

چون بناى ما بر معرفى اجمالى است و عناوينى كه مى توانست در معرفى زندگانى اين امامان(ع) بيايد تا حدودى مشابه عناوينى بود كه در شرح زندگانى امام حسن مجتبى(ع) آمد از تكرار آن صرف نظر كرديم. بخش آخر كتاب را نيز كه درباره امام دوازدهم(ع) و غيبت آن حضرت است در بخش غيبت امام دوازدهم(ع) معرفى كرديم.

الجمل او النصره فى حرب البصره
شيخ طوسى و نجاشى در موضوع نبرد جمل سه كتاب از مفيد ثبت كرده اند:

١ . الجمل يا كتاب فى احكام الجمل.

٢ . النّصره لسيد العتره يا النّصره لسيد العتره فى احكام البغاة عليه بالبصره.

٣ . المسأله الكافئه فى تفسيق فرقه الخاطئه.

كتاب اخير پاسخ به كسانى است كه مى گويند: عايشه طلحه و زبير از جنگ با على(ع) پشيمان شده و توبه كرده اند.

اين رساله در نزد علامه مجلسى موجود بوده از آن در تدوين بحارالانوار استفاده كرده است (ج٧/١) و مطالبى از آن نيز نقل كرده است. (ج١٧١/٣٢ ٢٧٦) سيّد حسن موسوى خرسان در مقدمه تهذيب آن را در شمار رساله هاى چاپ شده مفيد آورده است.

كتاب ديگر شيخ كه مكتبه داورى قم چاپ كرده است بر پشت جلد آن نوشته شده: الجمل او النّصره فى حرب البصره. مارتين مكدر مورت در انديشه هاى كلامى شيخ مفيد زير عنوان: ١٥٧ و ٢٤ دكتر مهدوى دامغانى در ترجمه كتاب ياد شده مقدمه ١٤/ معتقدند كه كتاب چاپ شده دو اثر ديگر شيخ درباره جنگ جمل است.

بخش اوّل آن النّصره و بخش دوّم آن الجمل است.

مقدمه كتاب شاهد بر آن است كه بخش نخست النّصرة است. زيرا جملات اوّلين كتاب با اين عبارت آغاز مى شود: الحمد للّه الّذى ضمن النّصرةلنا صريه. بخش دوّم آن با عنوان: فتنة الجمل آغاز مى شود و مباحث تاريخى نبرد جمل را در آن آورده شده است. ١١٩.

با توجه به اين كه علامه مجلسى اين
كتاب را در مدارك بحارالانوار نگنجانيده است و يا مؤلف رياض العلماء در آن جا كه كتابهاى باقى مانده شيخ مفيد را نام مى برد از اين كتاب نام نبرده است (ج١٧٨/٥ ميرزا عبد اللّه افندى) معلوم مى شود كه تا همين اواخر نسخه هاى خطى اين اثر در دسترس نبوده است. چنانكه ناشر در مقدمه چاپ نجف اين موضوع را يادآورى كرده است.

اين اثر نخستين بار به همت محمد كاظم كتبى در مطبعه حيدريه نجف اشرف به چاپ رسيده است. بنا به اعتراف ناشر چون درخواستهاى زيادى در نشر آن بوده تحقيق و تصحيح كتاب با شتابزدگى انجام گرفته است. پس از ناياب شدن چاپ اوّل ناشر با استفاده از محققان و مقابله آن با نُسخ ديگر از جمله نسخه شيخ على كاشف الغطاء و مراجعه به ديگر كتابهايى كه در اين زمينه نگاشته شده است آن را به چاپ سپرده و تعليقات سودمندى را نيز به آن اضافه كرده است. مقدمه٦/.

پس از آن مكتبه داورى قم همان چاپ نجف را بامقدّمه آن افست كرده است.

در سال ١٣٣٦ شمسى متن چاپ شده نجف را دكتر محمود مهدوى دامغانى به فارسى ترجمه كرده و در تيرماه ١٣٦٧ به همت نشر نى منتشر شده است.

مترجم ضمن استفاده از مقدمه چاپ نجف مقدمه اى بر اين كتاب نوشته و پاورقيهاى آن را نيز ترجمه كرده و خود نيز پاورقيهايى به آن افزوده است. در كتابهايى كه چاپ جديد دارند به منابع جديد آدرس داده و نيز توضيحاتى درباره اعلام تاريخى و جغرافيايى و احيانا مآخذ اشعار عربى داده كه با اضافه (م) مشخص شده است. ترجمه تاحدودى خوب است ولى همان گونه مترجم به آن اعتراف دارد چون نسخه مطبوع نجف داراى اغلاطى بوده در ترجمه نيز تاثير گذاشته است.

انگـيزه تأليف
پيش از شيخ مفيد چندين اثر به نام جمل تأليف شده است ولى اوضاع و احوال سياسى آن زمان تسلّط خاندان زبير امويان مروانيان و سپس عباسيان و از سوى ديگر ديدگاههاى مختلف در مسأله امامت وقيام بر ضدّ امام عادل باعث شده كه نويسندگان نبرد جمل تنها از زاويه ديد خود به اين مسأله بنگرند. افزون بر اين به جز خوارج همه فرق اسلامى على(ع) را در
شمار خلفاى راشدين و پيشواى عادل مسلمانان دانسته اند; ازاين روى خروج بر آن حضرت را نمى توان مسأله اى ساده پنداشت. از طرفى ديگر عايشه طلحه و زبير نيز از طبقه اى نيستند كه قابل مقايسه با معاويه و امثال وى باشند. زيرا عايشه امّ الموٌمنين و در اذهان عمومى داراى احترام ويژه اى است و زبير پسر عمه رسول خدا(ص) و على(ع) است و صحابى پيامبر(ص). و از زبير نيز در روايات به عنوان شهيد زنده ياد شده است.

به همين علّت قضاوت درباره آنان در عين حالى كه بر امام عادلى همچون على(ع) خروج كرده و سبب كشته شدن گروه زيادى از مسلمانان شده اند براى بسيارى دشوار بوده است. با توجه به جهات ياد شده و اقوال گوناگونى كه در مسأله از سوى عالمان فرق اسلامى اظهار شده است شيخ مفيد برخود لازم ديده كه درباره اين نبرد تاليفى انجام دهد تا شكّ و ترديد را بزدايد و حقّ را بنماياند. نبرد جمل مقدمه ١٣ ـ ١٤.

شيخ مفيد اين اثر شريف را در پاسخ به درخواست فردى كه از وى خواهش كرده كه كتابى درباره نبرد جمل و آراء و عقايد مسلمانان درباره آن بنويسد نگاشته است. در مقدّمه كتاب در اين باره مى نويسد:

(خداى تاييدت كند. درخواست نموده اى كه اختلاف بين اهل قبله را درباره فتنه بصره و آنچه را بين على(ع) و عايشه و طلحه و زبير در جنگ و كشتار واقع شده بيان كنم و مذهب همه فرقه هاى اسلامى را شرح و تبيين نمايم و سبب اين فتنه و اخبار و گزارشهاى آن را توضيح دهم.

چون هر كتابى كه در اين فنّ نوشته شده است اخبار و گزارشهايى را جمع آورى كرده اند كه معناى آن براى عامه مردم مشتبه است و هيچ يك از مصنفان اخبار اين جنگ را با ترتيب و نظم نياورده اند بلكه اخبار را چنان در هم آميخته اند كه به روشنى نمى توان از اين حادثه آگاهى پيدا كرد. من آنچه بين على(ع) و عايشه و طلحه و زبير از گفتار و رفتار واقع شده گردآورده و در اين كتاب ثبت كردم با استدلال و برهان. به گونه اى كه هر كس در آن بنگرد اعتقاد درستى درباره حكم اين گروه پيدا كند. و نيز مشخصات كامل و گفتار و اعمال آنان را آورده ام و كفر و ايمان و طاعت و عصيان هدايت و گمراهى هر يك را
مشخص كرده ام.

تو نيز خداى تأييدت كند با دقت بدان بنگر تا از آن پندگيرى و از تقليد گمراه كننده بيرون آيى و به حق برسى و شبهات از تو بر طرف گردد. اينك با توكل به خداى عزوجل و طلب يارى از درگاه وى و درخواست توفيق و هدايت براى تو خواهشى را كه نموده اى اجابت مى كنم و پرسشى را كه كرده اى پاسخ مى دهم. ١٨/ ـ ١٩.

اهميّت و ارزش اين اثر علمى
از آنچه مفيد در مقدمه كتاب آورده است به خوبى مى توان ارزش و اهميت اين كتاب را دريافت. مؤلّف محترم آنچه را وعده داده به خوبى از عهده برآمده است. نويسنده با بيانى شيوا و تيزبينى خود به تفصيل درباره جنگ جمل بحث كرده و به تمامى پرسشهاى درباره آن پاسخ گفته است.

اين كتاب در موضوع خود از جامعيتى كم نظير برخوردار است. مطالب بسيار مهمّ تاريخى كلامى فقهى اين حادثه به طور شايسته اى تحليل و بررسى شده است. آنچه شايان توجّه است اين كه: مولّف در اين اثر ارزشمند بيشتر با استناد به منابع اهل سنّت قضايا را به بحث گذاشته و با گفتار خود آنان ديدگاههاى آنان را ردّ و نقض و حقّ را اثبات كرده است. همان گونه كه اشاره كرديم در اين زمينه كتابها نوشته اند اما هيچ كدام آنها ويژگيهاى كتاب مفيد را ندارند. افزون بر اين كه آن كتابها در دسترس نيستند. اگر از بين نرفته باشند چاپ هم نشده اند. اين كتاب جامع ترين و مفصل ترين كتابى است كه در اين زمينه به دست ما رسيده است.

شيخ مفيد در اين اثر در نقل اقوال و گزارشهاى جنگ امانت را مراعات كرده و حتى سخنان عايشه و خطبه اى كه عبداللّه زبير در روز جنگ خوانده و به مقام على(ع) توهين كرده آورده است.

دكتر مهدوى مترجم كتاب پس از اشاره به محتواى كتاب و برخى از ويژگيهاى پسنديده آن در طرح مباحث از قبيل: رعايت ادب و نزاكت دورى از شتم و ناسزا و نفرين و... ترجمه آن را از جهاتى از جمله امور ذيل ضرورى دانسته است:

١ . اين كتاب پاسخ گوى بسيارى از پرسشها و شبهات درباره نبرد جمل است.

٢ . مؤلف كتاب از چهره هاى درخشان علمى جهان اسلام و از بزرگان عالم تشيع است.
٣ . مباحث طرح شده در آن بر مبناى بررسى و شكافتن اخبار و مقايسه و نتيجه گيرى منطقى است و مولّف گرانقدر هرگز از دايره انصاف قدم بيرون ننهاده است.

٤ . اين كتاب نشان دهنده گوشه اى از مظلوميّت اميرالموٌمنين على(ع) است.

محتواى كتاب
چنانكه اشاره كرديم اين اثر از دو كتاب يا دو بخش فراهم آمده است. در بخش نخست شيخ مفيد اختلاف آراء فرقه هاى مسلمان را درباره جنگ جمل بيان مى كند و ديدگاه معتزله حشويه و اشاعره را بررسى مى كند. تسلّط كامل شيخ بر كلام فقه تاريخ در اين بخش به گونه اى اعجاب آميز رخ مى نمايد. او در اين بخش اعتراضات گروههاى مختلف را در مورد چگونگى بيعت با على(ع) طرح كرده و پاسخ مى دهد. علل قيام مردم بر ضدّ عثمان و ريشه آن را با استناد به روايات اهل سنّت بررسى كرده و شكافته است و بسيارى از شبهات را بر طرف كرده و به سوٌالات فراوانى پاسخ گفته است.

و در بخش دوّم فتنه جمل و چگونگى آن را از شروع جنگ تا پايان با استناد به مأخذ فريقين و بيشتر اهل سنّت بدون اعمال تعصّب و با كمال ادب و احترام گفتار ديگران را نقل كرده است. چنانكه خود در مقدّمه نگاشته چهره ها را نمايانده گفتار و رفتار على(ع) را در مقابل عايشه طلحه و زبير آورده است و در پايان نيز به دلائل دشمنى عايشه طلحه و زبير با على(ع) پرداخته است.