نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٨ - دانش مناظره

مناظره و احتجاج از ديرباز در مجامع فرهنگى مسلمانان رواج فراوان داشته است بلكه بايد گفت: مناظره از همان روزگاران صدر اسلام كه يهود و نصارا به حضور پيامبر اسلام(ص) مى رسيدند آغاز گشت و رواج يافت.مناظره موضوعى بسيار با اهميّت است ولى امرى است بسيار ظريف و حساس و سودمند و گاه زيانبار.

اگر به صورتى درست انجام پذيرد از مهمترين كارهاى علمى فرهنگى دينى و سياسى است. و اگر به صورتى غير صحيح و نامناسب انجام پذيرد نتيجه عكس خواهد داشت. در اواخر قرن چهارم همزمان با عصر شيخ مفيد اين دانش رواج فراوان داشته است. مفيد نيز به اين مسأله اهميت بسيار مى داده است و بخش عمده اى از زندگانى خويش را صرف ترويج اين دانش و عمل به آن كرد.

وى ديدگاه كسانى كه مناظره را ناروا مى دانستند نقد كرد و ضرورت و لزوم آن را اثبات كرد و در برخى از كتابهايش از جمله: تصحيح الاعتقاد والفصول المختاره احتجاج و مناظره را سيره پيامبران و ائمه معصومين(ع) دانسته و رواياتى را نيز در تاييد مناظره از ائمه(ع) نقل مى كند و ستايش و عنايت ائمه(ع) را از مناظره

كنندگان شيعى دليل بر اهميت آنان به اين دانش مى داند. الفصول المختاره ٢٨٤/ و ٢٨٧. تصحيح الاعتقاد ٢٠١/ ـ ٢٠٣.

شيخ مفيد در زمينه ياد شده در عمل نيز داراى مقامى است بس ارجمند. روزگار مفيد دوره اوج مناظرات عالمان مذاهب اسلامى بود. بغداد كه مركز كشور اسلامى به شمار مى آمد عالمان و صاحب نظران مذاهب گوناگون را در خود جاى داده بود. مجالس بحث و مناظره در ابعاد گوناگون كلامى فقهى يكى پس از ديگرى بر پا مى گشت. مفيد در اين مجالس شركت مى كرد و با عالمان فرق گوناگون به مناظره مى پرداخت و به اشكالات و شبهات پاسخ مى گفت و از ديدگاههاى شيعه دفاع مى كرد. با معلومات وسيع و گسترده و با فهم نيرومند و نظرگاههاى دقيق و با بيان زيبايى كه داشت بر حريفان پيروز مى شد. براى آشنا شدن با قدرت استدلال و شيوه بحث و مناظرات مفيد نمونه اى از مناظرات وى را به اختصار نقل مى كنيم.

شيخ مفيد مدتى نزد ابوياسر درس خواند. او كه ديگر قادر نبود به پرسشهاى شاگردش پاسخ بدهد او راهمراه راهنمايى به نزد على بن عيسى رمانى مفسر معروف قرآن و شاگرد ابن اخشيد فرستاد ...

مفيد در نخستين روز ورودش مشاهده كرد كه مردى از رمانى درباره حديث غدير و حديث غار پرسش كرد. او در پاسخ گفت:

(حديث غدير روايت است و حديث غار درايت. روايت به اندازه درايت الزام آور نيست.)

هنگامى كه آن شخص بيرون رفت. مفيد از رمانى درباره جنگ با امام عادل سؤال كرد. رمانى گفت: كافر است.

سپس گفت: فاسق است.

مفيد پرسيد: آيا على(ع) بر حقّ بوده؟ رمانى پاسخ مثبت داد.

مفيد درباره جنگ جمل و طلحه و زبير سؤال كرد.

رمانى گفت: آنان توبه كردند.

مفيد گفت: جنگ جمل درايت است و توبه آنان روايت.

رمانى پس از اين جلسه مفيد را به نزد ابو ياسر بازگرداند و يادداشتى هم به وى داد كه به ابو ياسر بدهد. در آن ياداشت به وى لقب مفيد داده بود.شبيه همين مناظره را شيخ مفيد با قاضى عبدالجبار يكى ديگر از مشايخ معتزله داشته است.

آگاهى از دانش مناظره
روشن است كه نيرومندى در ميدان

مناظره و پيروزى بر مخالفان تنها در گرو معلومات و حقانيت گوينده و احتجاج كننده نيست. بلكه به آگاهى از دانش مناظره و رعايت آداب و شرائط آن و پرهيز از آنان آن نيز بستگى دارد. مفيد نيز اين گونه بود. افزون بر اطلاعات وسيع و گسترده اى كه در اصول و فروع و دانشهاى گوناگون داشت در فن مناظره نيز استاد بود. گواه ما مناظراتى است كه وى در كتابهايش بويژه الفصول المختاره آمده است.

اين علم در گذشته استادان و مربيانى داشته و كتابهايى نيز در اين باره نوشته شده است از جمله به كتاب پر ارج منية المريد فى آداب المفيد و المستفيد شهيد ثانى. وى باب سوّم كتاب خود را به اين بحث اختصاص داده است. متأسفانه چندى است كه اين علم به دست فراموشى سپرده شده است با اين كه امروزه بيش از پيش به اين دانش احساس نياز مى شود. اميد است كه حوزه هاى علميه با الگو قرار دادن مفيد و آگاهى از دانش مناظره در مقابل دشمنان اسلام و شگردهاى گوناگون آنان ايستادگى كنند.

الفصول المختاره
از آثار ارزنده شيخ مفيد كتاب الفصول المختاره ياد شده است. در اين كتاب مجموعه اى از مناظرات مفيد با ديگر عالمان و متكلمان مذاهب اسلامى كه در موضوعات گوناگون انجام گرفته گردآورى شده است.

در اين كتاب مناظرات شيخ مفيد با عالمانى از رده ابوبكر باقلانى رمانى ابن اخشيد قاضى عبد الجبار معتزلى قاضى ابوبكر سيار و... در كلام فقيه و اخلاق درج گرديده است. اين گفتگوها از سويى گسترش دامنه شناخت و اطلاعات مفيد را مى رساند و از سوى ديگر قدرت بحث و مناظره فكرى بحث و مناظره اى به دور از هرگونه تعصب و جانبدارى بى جا. وى در اين مناظرات به دور از جار و جنجال توهين و ناسزا حقايق را با ستدلال به قرآن و سنّت و دلائل مورد پذيرش طرف گفتگو روشن مى كند. به گونه اى كه عالمان در برابر دلائل استوارش سرتسليم فرود مى آورند. شيخ مفيد در اين كتاب گاه از مناظراتى كه بين عالمان بزرگ شيعه و سنّى در گذشته واقع شده است استفاده مى كند.براين اساس در اين كتاب مناظراتى از على بن ميثم با ابوالهذيل علاف و نصرانى در عقائد و مناظراتى از هشام بن حكم باضرار و يحيى برمكى... از فضل بن شاذان با برخى ديگر از عالمان اهل سنّت
آورده شده است.

كتاب ياد شده چنانكه از نام آن پيداست گزيده اى است از دو كتاب شيخ مفيد: المجالس المحفوظه فى فنون الكلام والعيون والمحاسن. اين گزينش به دست با كفايت يكى از شاگردان برجسته اش سيد مرتضى انجام گرفته است. سيد مرتضى در مقدمه كتاب به اين امر تصريح مى كند. با اين حال كتاب به نام: الفصول المختاره من العيون والمحاسن شهرت يافته است و به المجالس المحفوظه در پشت جلد چاپ شده آن هيچ اشاره اى نشده است.

اين كتاب تاكنون در نجف چندين بار به چاپ رسيده و در قم افست شده است.

در اواخر قرن يازدهم اين كتاب را آقا جمال الدين بن آقا حسين محقّق خوانسارى به تقاضاى يكى از مقامات دولت شاه سليمان صفوى ترجمه كرده است.

وى مقدمه كوتاهى را كه سيد مرتضى بر اين كتاب داشته و در آن به انگيزه تاليف و نام كتاب اشاره كرده نياورده است! خان بابا مشار مصحح اين اثر آن را در پاورقى ذكر كرده و ترجمه آن را نيز در متن گنجانده است.مترجم توضيحات اضافى خود را بين دو قلاب با (يا م ـ ت) آورده است.

زندگينامه مختصرى از شيخ مفيد سيد مرتضى و آثار آنان و مترجم در مقدمه كتاب آمده است. امّا آقاى خان بابا مشار كه مصحح كتاب است عين احاديث مورد استناد را آورده است.

در ترجمه كتاب عين آيات مورد استناد آمده و پس از آن ترجمه شده ولى در احاديث به ترجمه فارسى آن اكتفاء شده است.

علامّه شيخ آقا بزرگ تهرانى پس از آن كه اين كتاب را با استناد به مقدّمه آن گزينشى از كتابهاى مفيد دانسته و به نُسخ موجود و گوناگون آن اشاره مى كند و نسخه سيد محمد على بن السيّد محمد الموسوى اللاريجانى را داراى تعليقاتى مى داند كه دانش و فضل و تبحر كاتب را نشان مى دهد مى نويسد:

(هو غير المجالس المحفوظه وان اشترك بعض مطالبهما معاً وعدّهما فى كشف الحجب واحداً.)

الذريعه ج٢٤٤/١٦ شماره ٩٧٠.
در صورتى كه كشف الحجب در ذيل عنوان المجالس المحفوظه مى نويسد:

(هو (المجالس المحفوظه) مع كتاب العيون والمحاسن اصل لكتاب الفصول الّذى انتخبه السّيد المرتضى.)

ولى عبارت كشف الحجب در ذيل عنوان: الفصول المختاره اين چنين است:

(وتعرف هذه الفصول الآن بمجالس
الشيخ مفيد.)

وسپس خطبه و مقدمه كتاب را مى آورد كه مطابق نسخه چاپ شده الفصول المختاره مى باشد. شايد علامه تهرانى با توجه به عبارت فوق اين نظر را ابراز كرده است.

ارزش و اهميّت اين كتاب
شيخ مفيد در كتابهايش بويژه همين كتاب به استادى ماهر در فنّ مناظره صحيح جلوه مى كند. اين كتاب از آن جهت كه مطالب كلامى فقهى و اخلاقى را به صورت مناظره آورده كتابى است مفيد و سودمند.

مفيد در خاتمه كتاب روايتى را درباره اهميّت بحث و گفتگوى دينى آورده كه با نقل و ترجمه آن معرفى اين كتاب را به پايان مى بريم:

يكى از اصحاب امام صادق(ع) مى گويد: عازم مدينه بودم. براى خداحافظى خدمت امام رسيدم. آن حضرت فرمود:

(ابلغ موالينا السلام و او صهم بتقوى اللّه والعمل الصالح وان يعود صحيحهم مريضهم وليَعُد غنيهم على فقيرهم وان يشهد حيّهم جنازة ميتهم وان يتلاقوا فى بيوتهم. وان يتفاوضوا علم الدين فان فى ذلك حياة لامرنا رَحِمَ اللّه عبداً احيى امرنا.

واَعلمهم يا خيثمه انّه لايغنى عنهم من اللّه شياً الا العمل الصالح فان ولايتنا لاتنال اِلاّ بالورع وانّ اشد الناس عذابا يوم القيامه من وصف عدلا ثم خالفه الى غيره.)٢٨٧.

به پيروان ما سلام برسان و آنان را به تقوى و عمل صالح سفارش كن. بگو: تندرستان به عيادت بيماران بروند. توانگران به ناتوانان برسند. زنده ها در تشيع جنازه مرده ها حاضر شوند. براى ديدار به خانه هاى يكديگر بروند و اطلاعات دينى و اعتقادى را با هم در ميان بگذارند و درباره آن بحث و گفتگو كنند. زيرا اين كار سبب زنده ماندن امر ماست. خدا بيامرزد كسى كه امر ما را زنده نگه دارد.

اى خيثمه به شيعيان بگو كه در پيشگاه خداوند جز عمل صالح و كار خوب هيچ چيز به كار نمى آيد و داخل شدن در جرگه ولايت ما جز با پارسايى امكان پذير نيست. و در روز قيامت سخت ترين عذاب به كسى خواهد رسيد كه در دنيا درباره عدالت و حق سخن بگويد ولى خود در عمل راه ديگرى پيموده باشد.

امام صادق(ع) در حديث فوق به مسأله گفتگوى دينى بسيار اهميت مى دهد و شيعيان را بدان فرا مى خواند زيرا كه از اين طريق بر آگاهى و رشد آنان افزوده شده و زمينه تعهّد آنان بيشتر مى گردد.