نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٥ - اصول فقه

از دانشهايى كه در حوزه فرهنگ اسلامى پديدار گشت و سپس بسط و گسترش يافت علم اصول فقه است. در اين علم كوشش شده تا قواعد و قوانينى كه براى استنباط احكام شرعى و تفريع فروع لازم است گرد آورى شود. بذر فكر اصولى و اجتهادى را ائمه بويژه امام محمّد باقر و امام صادق(ع) افشاندند. ولى همان گونه كه شهيد آية اللّه صدر در مقدّمه عميق و عالمانه خود بر معالم الجديده نوشته اند آن ضوابط به گونه اى مشخص و جداگانه نبود بلكه در گفتار ايشان گاه به تصريح و گاه به تلويح آمده بود. سپس اين قواعد جمع آورى شد گسترش يافت و دانشى مبسوط و دقيق پديد آمد.

نخستين فقيه شيعى كه به طور كامل و جامع به گرد آورى مسائل اصولى پرداخت شيخ مفيد بود. او بود كه اوّلين كتاب كامل و فراگير را در علم اصول فقه نگاشت. البتّه پيش از وى در سده هاى پيشين در دوره حضور و غيبت برخى از اصحاب ائمه (ع) كه انديشه تعقّلى و اجتهادى در فقه داشتند با الهام از گفتار ائمه(ع) به تك نگاريهايى در برخى از مسائل اصولى دست زده بودند مانند:
كتاب الالفاظ و مباحثها هشام بن حكم.

كتاب اختلاف الحديث ومسائله يونس بن عبدالرحمن.

كتاب الخصوص والعموم والاسماء والاحكام ابوسهل نوبختى.

كتاب ابطال القياس نقض اجتهاد الرأى على ابن راوندى ابوسهل نوبختى.

كتاب خبر الواحد والعمل به حسن بن موسى نوبختى.

كشف التمويه والالتباس في ابطال القياس ابن جنيد اسكافى.

و...

ولى هيچ يك از آنها چنانكه از نام آنها پيداست بسان نگارش اصولى شيخ مفيد جامع و شامل نبوده است.

رجال نجاشى ج٣٩٨/٢ ٤٢٠ ١٢١ ١٦٨ و...; تاسيس الشيعه ٣١٠/ ـ ٣١٢.
التذكره باصول الفقه
همان گونه كه اشاره كرديم شيخ مفيد نخستين كتاب جامع وكامل را در علم اصول فقه نگاشت. نجاشى كتابى را به نام: اصول فقه از تأليفات شيخ مفيد شمرده است. آنچه هم اكنون موجود و در دسترس است خلاصه اى از آن كتاب است كه كراجكى آن را به درخواست برخى از پژوهشگران با عنوان: مختصر التذكرة باصول الفقه با حفظ تمامى عناوين و مباحث و حذف ادله در كتاب خود: كنز الفوائد ج١٥/٢ ـ ٣٠ درج نموده است.

علاّمه بزرگوار شيخ آقا بزرگ تهرانى مى نويسد:

(اصول الفقه للشيخ المفيد ذكره النجاشى و رواه عنه العلاّمه الكراجكى وادرجه مختصراً فى كتاب كنز الفوائد المطبوع وهو مشتمل على تمام مباحث الاصول على الاختصار).

الذريعه ج٢٠٩/٢ شماره ٨١٤
اصول فقه از شيخ مفيد است نجاشى آن را از تأليفات او شمرده است. و علاّمه كراجكى خلاصه اى از آن را در كنز الفوائد درج كرده است. اين كتاب شامل تمامى مباحث علم اصول به نحو اختصار است.

فُؤاد سنرگين در كتاب تاريخ التراث العربى بخش فقه ج٣١٣/١ و به پيروى از وى مارتين مكدر موت در انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ٣٨/ اين كتاب را جزو مؤلفات منتشر شده مفيد دانسته اند زيرا آنان پنداشته اند آنچه را كه كراجكى آورده تمامى
اصول الفقه است نه خلاصه اى از آن.

انگيزه نگارش
در انگيزه نگارش كتاب ياد شده در كنز الفوائد چيزى نيامده است و از اصل كتاب هم چنانكه اشاره كرديم اطلاعى در دست نيست. ولى با توجّه به زمانى كه مفيد در آن مى زيسته است و با توجّه به بينش او در فقه سبب نگارش آن تا اندازه اى روشن است.

اجتهاد در شيعه تا حدود قرن پنجم به معناى رائج آن در ميان اهل سنّت (رأى و قياس) غير معمول بلكه ممنوع بود. از اين زمان يعنى زمان شيخ مفيد و شاگردانش كه از برجسته ترين علماى شيعه و پايه گذار بسيارى از علوم اسلامى هستند اجتهاد با مفهوم و محتواى جديد (به كار گرفتن حدّ اعلاى كوشش براى يافتن حكم شرع) مطرح شد

در متون دينى آيات و روايات قواعد كلّى بسيارى وجود دارد كه فقيه و آشناى به رموز قرآنى و روايى مى تواند احكام جزئى و حوادث واقعه را از آن استخراج كند.

شيخ مفيد براساس باورى كه به اصول افتاء و استنباط و نقش كاربردى آن در فقه داشت به منظور به نظم در آوردن آن قواعد و اصول به تدوين و تأليف اين علم پرداخت و مسائل آن را گرد آورى كرد و كتابى جامع و شامل در اين زمينه نگاشت و به خوبى از عهده اين مهمّ بر آمد.

محتواى كتاب
در اين اثر مهّم و گرانقدر (با توجّه به زمان نگارش) به دور از افراط و تفريط مبانى استنباط و شيوه علمى و درست استخراج احكام مسائلى كه در اجتهاد نقش اساسى دارند چگونگى كار برد و نحوه بهره گيرى از آنها در فقه و... بحث مى شود. بدينسان وى دانستنيها و آگاهيهاى پيش نيازى اجتهاد را مدون كرده و در اختيار دانش پژوهان شيعى گذاشته است.

مباحث عمده اين اثر: شيخ مفيد در بخش نخست اين كتاب منابع و اصول احكام شريعت را كتاب سنّت پيامبر(ص) و اقوال ائمه(ع) مى داند. و پس از چندين صفحه اجماع را در رديف منابع احكام مى آورد.در اين جا عقل را دررديف ادّله اربعه نمى آورد.

ولى در رساله هاى ديگرش عقل را از منابع احكام مى داند و بر اين باور است: اگر مجتهد سه منبع ياد شده را در اختيار نداشت مى تواند از عقل به عنوان يكى از
منابع احكام استفاده كند. رسالة في الغيبه ٣/ ـ ٤.

شيخ مفيد پس از ذكر منابع عقل اخبار بى واسطه و اخبار با واسطه را از راههاى رسيدن به آن منابع ياد مى كند.

شيخ مفيد در اين كتاب خبرى را كه موجب علم نگردد حجّت نمى شمارد. او خبر مواتر خبر واحد همراه با قرينه خبر مرسل مورد عمل فقها را علم آور و حجّت مى داند.و سپس مباحثى از قبيل: ظاهر و باطن قرآن امر و نهى درقرآن مفاد امر تكرار امر تعليق امر بر زمان امر عقيب خطر بحث امر به شى آن مقتضى نهى از ضدّ هست يا نه؟

اجتماع امر و نهى اشتراك حقيقت و مجاز ناسخ و منسوخ و... را مطرح كرده و در هر يك از آنها ديدگاه خود را به اختصار آورده است.پس از اين بخش كه بيشتر اين رساله را در بر مى گيرد عناوين ذيل به چشم مى خورد:

خاص و عام اسماء نكره عموم و صيغه هاى آن خطر و اباحه قياس و رأى اجماع استصحاب اختلاف اخبار.

شيخ مفيد در تاليفات ديگر خود نيز به بسيارى از مسائل اصولى پرداخته است كه به برخى از آنها در ذيل اشاره مى كنيم:

در كتاب الفصول المختاره مسأله قياس و اجماع را به تفصيل مطرح كرده است و مناظراتى نيز در اين زمينه با ديگر عالمان از وى نقل شده است. ٥٠ ـ ٥٥ ٧٢ ٧٣ ٩٧ ـ ٩٩. در اوائل المقالات مسائل اصولى بسيارى را از قبيل: ناسخ و منسوخ نسخ قرآن به سنّت خبر واحد خبر متواتر اجماع قياس و... را مطرح كرده است. ١٤٠ ١٤١ ١٣٩ ١٠٤ ١٣٩ ١٥٥.

و در تصحيح الاعتقاد و المسائل السّرويه درباره اختلاف احاديث و جمع بين آنها مطالب بسيارى آورده است. المسائل السرويه ٥٥ ٥٦ ٥٧ ٥٨; تصحيح الاعتقاد ١٢٣. منشورات الرضى

شاگردان برجسته شيخ مفيد يكى پس از ديگرى به منظور بسط و گسترش دانش اصول و تفكّر تعقلى در آن عصر گامهايى برداشته و آثار گرانسنگى بر جاى گذاشتند از جمله: سيد مرتضى شاگرد برجسته شيخ مفيد با نگارش كتاب پر ارج الذريعه الى اصول الشريعه افكار اصولى استادش را رواج و گسترش داد. او با اين كتاب علم اصول را به مرحله جديدى از تكامل در آورد و راه اجتهاد را در فقه شيعه بيش از پيش هموار كرد. يك دوره علم اصول فقه را با
شرح و بسط بيشترى از استادش گرد آورد. اقوال متداول آن زمان را به بحث گذاشت و ديدگاه خويش را نيز بيان و اثبات كرد. در مقدّمه كتاب مى نويسد:

(اين كتاب در فراگيرى مباحث اصولى در ميان كتابهاى اصولى بى مانند است.)

الذريعه ج٥/١ چاپ دانشگاه.
در اهميت اين اثر همين بس كه تا زمان علامه حلّى(ره) تنها مرجع مورد تعليم و تعلّم در اين علم بوده است.

تاسيس الشيعه ٣١٣/.
ابويعليً سالار بن عبدالعزيز يكى ديگر از شاگردان شيخ مفيد است كه افكار اصولى استادش را رواج بخشيده است. و بدين منظور كتاب: التقريب في اصول الفقه را نگاشته است.

معالم العلماء ابن شهر آشوب ١٣٥.
شيخ طوسى شاگرد ديگر مفيد كتاب عدّةُ الاصول را نگاشت. كتابى كه همواره مورد توجّه عالمان و محققان اسلامى بوده است. او در اين كتاب از شيخ مفيد و سيّد مرتضى با تجليل تمام ياد مى كند و اين خود حاكى از آن است كه شيخ طوسى در تاليف اين كتاب به شدّت تحت تاثير افكار آنان بوده است.

دكتر ابوالقاسم گرجى در مقاله اى با عنوان: عُدّه و محتواى آن اين كتاب را معرفى كرده است. هزاره شيخ طوسى ج٣٦٠/٢.

شيخ مفيد و شاگردانش با تلاشى خستگى ناپذير و با طرح مسائل اصولى و نگاشتن كتابهاى فقهى به شيوه تعقّلى گرايش اجتهادى و تعقلّى را در جوامع علمى رواج دادند ملاّ محمّد امين استر آبادى مى نويسد:

(اين مفيد بود كه پس از ابن جنيد و ابن ابى عقيل ظهور يافت و افكار و آثار عقلى و اجتهادى ناپسند! آن دو را نزد شاگردانش بويژه سيد مرتضى و شيخ طوسى ستود و موجب گرديد كه اين شيوه در ميان اصحاب ما رواج كامل يابد)

فوائد المدنيه ٣٠/ ٥٦.
براستى اگر تلاش همه جانبه و توانايى علمى مفيد و شاگردانش در راه نشر تفكّر تعقلى و اجتهادى در آن روزگار نبود چه تضمينى وجود داشت كه گرايش اصولى فقهى آنان پايدار بماند.

بنابراين مادر دانش اصول و بحثهاهاى تعقلى اجتهادى مرهون تلاشهاى پى گير مفيد و شاگردان تربيت يافته مكتب وى مى باشيم.