نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - نگاهى به تاليفات و آثار مهم شيخ مفيد
١ . دانش كلام
٢ . امامت و فلسفه سياسى در اسلام
٣ . غيبت امام دوازدهم(عج)
٤ . اصول فقه
٥ . علم فقه
٦ . تاريخ
٧ . دانش مناظره
٨ . اخلاق اسلامى و حديث
در آستانه هزارمين سال درگذشت شيخ مفيد قرار داريم. در اين هزار سال عالمانى بنام و با آثارى پرارج درخشيده اند. در اين ميان آثار مفيد از درخشش خاصى برخوردار است. درخششى كه همگان را در عالم اسلام به خضوع واداشته است و در طيّ ساليان متمادى همچون: مشعلى فروزان فراراه امّت اسلامى بويژه متكلمان و فقيهان و ديگر دانش پژوهان بوده است.وى در فقه كلام اصول حديث تفسير علوم قرآن فلسفه تاريخ نجوم و... سرآمد همگان بود. در اين زمينه آثارى با بهترين ترتيب و استوارترين برهان سرشار از تحقيقات لطيف و مبتكرانه عرضه كرد. آثار گران ارج و عظيم او در موضوعات گوناگون اسلامى از منابع اصيل شناخت فرهنگ اسلامى به شمار مى آيند. بنابراين سخن گفتن درباره آن قلّه برافراشته علم و دانش و مشعل بزرگ هدايت كارى است بس بزرگ و به صورت فردى بس مشكل چرا كه مفيد همان گونه كه اشاره كرديم بحرى است مواج و شخصيتى است داراى ابعاد و آثار گوناگون كه جمع آن امروزه در كمتر فردى ميسر است. كسى كه مى خواهد درباره وى بنويسد و يا اظهار نظر كند بايد آن علوم را بشناسد و اگر متخصص در آنها
نيست حداقّل پيشينه آن علوم بزرگان آن علوم پيش از مفيد و پس از آن و چگونگى رشد و تحول آنها را بداند تا بتواند حق مفيد را چنان كه شايسته و بايسته است اداء نمايد. و بر فرض كه فردى ذات الابعاد يافت شود نگارش همه ابعاد و ارگان شخصيتى و تحليل آثار مفيد نيازمند فرصتى است در خور. از اين روى معتقديم كه به عنوان اداى حقّ دينى علمى اجتماعى بايد هيأتى از محققان و عالمان زبده اين كار را بر عهده گيرند و هر محقّقى در رشته تخصصى خود بُعدى از ابعاد شيخ مفيد را تحليل و بررسى كند. لكن به گفته مولانا:
آب دريا را اگر نتوان كشيد هم به قدر تشنگى بايد چشيد ما در اين گفتار بر آنيم كه در حدّ توان پرتوى از فروغ عظيم آثار علمى مفيد را بنمايانيم و قطره اى از آن درياى موج خيز بنوشيم و بنوشانيم. اين مقال را با اشاره اى به گفتار فهرست نويسان درباره تأليفات مفيد ويژگيها و برجستگيهاى آن آغاز مى كنيم و پس از آن چند اثر مهّم كلامى فقهى تاريخى و.... وى رامعرفى مى كنيم.
فهرست تأليفات
شيخ مفيد از محققان و مؤلفان پركار وبنام عالم اسلام است. از كمتر كسى اين همه اثر در رشته هاى گوناگون علمى نقل شده است. حاصل تلاشهاى پى گير وى حدود دويست كتاب و رساله است. با توجّه به اين كه در قرن چهارم منابع چندانى در دسترس نبوده و تحقيق و تأليف نيز يكى از كارهاى شيخ مفيد بوده است خلق اين همه آثار اعجاب آميز است. ما بر اين باوريم كه افزون بر همّت والا واطلاعات وسيع وگسترده اش ذهن جوّال و بينش صحيح و دقيقش و...نبايد از تقوى و اخلاص وى و از تاييدات الهى و توفيقات غيبى در ايجاد اين همه آثار مفيد و ارزنده غافل بود. صدور توقيعاتى چند از سوى صاحب الزمان(ع) و گفتار عالمان وارسته گواه ماست.
شريف ابويعلى داماد مفيد مى نويسد:
(ما كان ينام من الليل اِلاّ هجعةً ثم يقوم يصلّى او يطالع او يدرس او يتلوا القران)
(تهذيب) ٣٣/ مقدمه
جز پاسى از شب نمى خفت. آن گاه به پا مى خواست و نماز مى گزارد يا كتاب مى خواند يا درس مى گفت يا قرآن تلاوت مى كرد.
بسيارى از نويسندگان قديم و جديد در كتابهاى عربى و فارسى فهرست تاليفات
مفيد را آورده اند. با توجه به اين كه اكثر آن منابع در دسترس است نقل و ثبت آن به تفصيل در اين مقاله ضرورتى ندارد. لذا ما در اين جا به ذكر برخى از منابعى كه آثار را آورده اند بسنده مى كنيم.
شيخ طوسى و نجاشى
دو تن از شاگردان برجسته شيخ مفيد شيخ طوسى و ابوالعباس نجاشى فهرستهايى از تاليفات عالمان شيعه گرد آورده اند كه در آن آثار استاد خويش را نيز ثبت كرده اند. شيخ طوسى مى نويسد:
(مفيد نزديك به دويست تأليف كوچك و بزرگ دارد. فهرست كتابهايش معروف است.)
شيخ طوسى پس از عبارت فوق نام بخشى از آثار وى را مى آورد و اضافه مى كند كه همه آنها را در نزد استادش مفيد درس آموخته است.
(الفهرست) شيخ طوسى ١٥٨/ شماره٦٩٦
پس از وى ابوالعباس نجاشى به گونه اى گسترده تر يكصد و هفتاد و چهار كتاب از آثار استادش را نام مى برد.
(رجال نجاشى) ج٣٢٦/٢ شماره ١٠٦٨.
با اين كه به گفته آية اللّه بروجردى نجاشى به هنگام نگارش كتابش به فهرست شيخ طوسى نظر داشته و در صدد آن بوده كه اشتباهات آن را تصحيح كند و برخى را نيز بدون اين كه از وى نام ببرد تصحيح كرده است.
(مجله حوزه)شماره٦٥/١٢.به نقل از(معرفةاختيار الرجال) ٦٤/. مقدمه چاپ دانشگاه مشهد.
در عين حال نام برخى از كتابهايى كه در فهرست شيخ آمده است در رجال نجاشى ديده نمى شود. به عنوان نمونه مى توان از كتابهاى زير نام برد:
رسالة فى الفقه الى ولده المنير فى الامامه الاركان فى الفقه المسائل الجرجانيه المسائل المازندرانيه و...
پس از آن دو ابن شهر آشوب در معالم العلماء كه بنا به تصريح مؤلفش براى تتميم و تكميل فهرست شيخ نگاشته شده افزون بر آنچه شيخ طوسى آورده تعداد ديگرى از آثار مفيد را در كتاب خودش ثبت كرده است. همه فهرست نويسانى كه پس از اين سه كتاب كتابهاى شيخ مفيد را در كتابهاى خود آورده اند از اين سه منبع استفاده كرده اند.
علامه زنجانى در مقدمه اوائل المقالات پس از اشاره به فهرست شيخ و رجال نجاشى و خلاصة الاقوال علامّه و رجال ابى داود نام چهارده كتاب را مى آورد
كه در اين منابع نيامده است.
الذريعه الى تصانيف الشيعه تاليف علاّمه متتبع شيخ آقا بزرگ تهرانى منبع بسيار خوبى است براى شناسايى آثار چاپ شده و چاپ نشده آثار موجود و آثار مفقود شيخ مفيد. سيد حسن موسوى خرسان در مقدمه اى كه بر تهذيب الاحكام شيخ طوسى نگاشته نام آثار شيخ مفيد را نيز به تفصيل آورده است. دو نويسنده فوق براى ثبت آثار مفيد به كتابخانه هاى بزرگ عراق و ايران مراجعه كرده اند. لذا براى شناسايى آثار مفيد دو منبع ارزشمند هستند.
مارتين مكدرموت در انديشه هاى كلامى شيخ مفيد با توجه به همه آن منابع رجال نجاشى را در فهرست آثار مفيد مبناى كار خويش قرار مى دهد. عناوينى كه نجاشى آورده شماره گذارى كرده و عناوين ديگر كه در رجال نجاشى نيست به ترتيب الفبايى وبدون شماره آورده است.
انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ٣٦/.
به جز منابعى كه آورده شد منابع و مآخذ ديگرى نيز وجود دارد كه از تأليفات اين عالم ربانى سخن گفته اند. برخى به اجمال از آثار فراوان وى سخن گفته اند و بعضى به تفصيل همه و يا بخشى از آثار شيخ را در كتابهاى خود آورده اند. از جمله:
اعيان الشيعه سيد محسن امين عاملى ج٤٦/ ٢٠/ ـ ٢٦.
ريحانه الادب ميرزا محمّد على مدرّس ج ٥ ـ ٣٦٣/٦ ـ ٣٦٤.
در مقدمه مقنعه چاپ جامعه مدرسين نام ١٩٤ عنوان آمده است.
در مقدمه امالى مفيد چاپ جامعه مدرسين با تحقيق: حسين استاد ولى على اكبر غفارى نام آثار شيخ به تفصيل آمده است
در اين دو كتاب براى تنظيم فهرست آثار شيخ مفيد از مقدمه تهذيب الاحكام استفاده شده است
تاريخ التراث العربى بخش فقه ج٣١٠/١ـ٣١٣.
روضات الجنات ميرزا محمد باقر موسوى خوانسارى / ج ١٧٥/٦.مير حامد حسين هندى محمد رضا حكيمى ٦٢ ـ ٧٤.
در اين كتاب برخى از كتابها و رساله هاى چاپ شده مفيد معرفى شده است مجله تراثنا شماره ٩٤/١٣.
در اين شماره چندين كتاب و رساله در رابطه با امامت معرفى شده است.
مجالس در مناظرات (ترجمه الفصول المختاره)در مقدمه اين كتاب فهرست كتابهاى چاپ شده شيخ مفيد آورده شده است. كشف الحجب والاستار سيد اعجاز حسين.
اين كتاب مقدّم بر الذريعه نوشته شده است و علامه تهرانى ازآن استفاده كرده است.
ويژگيها و برجستگيها
آثار مفيد داراى ويژگيها و برجستگيهاى بسيارى است كه ذكر همه آنها در حوصله اين نوشتار نيست. لذا ما در اين جا به برخى از آنها اشاره مى كنيم:
اخلاص در نوشتار
نخستين موضوع در تحقيق و تاليف اخلاص در عمل است. محقّق بايد نسبت به هدف تاليف و بازدهى و ثمر بخشى آن بينديشد. در صورتى كه كار خود را داراى هدفى خدايى و ثمره يافت اقدام كند وگرنه عدمش به ز وجود.
شهرت طلبى و فضل نمايى كه در برخى از كتابها به چشم مى خورد در آثار و نوشته هاى حضرت مفيد جايى ندارد. گواه ما بر اين سخن بسيار است از جمله:
وى در عين حال كه از توان بالايى در تاليف كتابهاى قطور علمى و چشم پركن برخوردار بود نگاشتن رساله هاى كوچك و پاسخ گوى به نياز زمان را بر آنها ترجيح مى داد. بدين جهت اكثر نوشته هاى وى را رساله هايى كوچك ولى پربار در موضوعات مختلف تشكيل مى دهد. ـ افزون بر اين محتواى مقدّمه هاى كوتاهى كه بر بسيارى از نوشته هايش دارد گواه ديگرى است بر سخن فوق.
آگاهى از اديان و مذاهب
آگاهى دقيق از كتب و عقائد ديگران و رسيدگى به آنها و نشان دادن باطلها و نادرستيهاى آن از وظايف عالمان اسلام است. از ويژگيهاى برجسته مفيد آگاهى وسيع و گسترده اوست از اديان و مذاهب مختلف اسلامى. وى براى ترويج و پاسدارى از اسلام آراء و عقائد مكاتب و مذاهب گوناگون را مطالعه كرده است حتّى نوشته اند:
(برخى از آنها را حفظ كرد و سپس به روشن كردن اذهان مردم و نقد و ردّ برخى از آنها پرداخت).
اوائل المقالات وى نشان تبحر و تسلّط او بر مذاهب اسلامى و گفتار عالمان آن مذاهب است.
نجاشى درترجمه حسن بن موسى معروف به ابومحمّد نوبختى از جمله آثار وى الآراء والديانات را نام مى برد و سپس مى نويسد:
(كتاب كبير حسن يحتوى على علوم كثيره قرأت هذا الكتاب على شيخنا ابى عبداللّه رحمة اللّه.) ج١٨٠/١ شماره ١٤٦.
كتابى بزرگ و نيكو مشتمل بر دانشهاى بسيار. اين كتاب را بر شيخ مفيد قرائت كرده و مطالب آن را آموخته ام.
محوريت عقائد در آثار مفيد
با دقت و تأمل در نوشته هاى مفيد به اين نتيجه مى رسيم كه بيشترين آنها را كتابهاى عقيدتى تشكيل مى دهد; چرا كه از ديدگاه مفيد عقائد اصل و سنگ زيرين اسلام است. از اين روى سيستم اخلاقى سياسى اقتصادى و... همه و همه بايد بر مبناى اصول عقيدتى شكل يابد.شيخ مفيد در جاى جاى آثارش با طرح و تشريح مسائل عقيدتى و باتعبيرهاى گوناگون اين مهّم را يادآورى مى كند و محوريت عقائد را گوشزد مى كند. مقنعه مهمترين اثر فقهى وى از دو بخش تشكيل يافته است: در بخش نخست آن اصول عقيدتى و آنچه را كه مسلمان بايد بداند و بدان اعتقاد داشته باشد طرح كرده و پس از آن به طرح ابواب فقهى پرداخته است. همچنين در پاسخ به در خواست سيد مرتضى بخش اوّل كتاب اوائل المقالات را مى نويسد و پس ازآن الاعلام را كه فقه تطبيقى است به عنوان تكمله آن قرار مى دهد. با اين كار اهميت اصول عقائد و مبتنى بودن فروع را بر اصول مى نماياند. تدريس كتابهايى كه درباره عقائد نگاشته چنانكه شيخ طوسى در فهرست آورده است و تدريس كتابهاى كلامى عالمان بزرگ پيش از خود دليل ديگرى بر محوريت عقائد در انديشه مفيد است.
نجاشى در مواضع متعدد به تدريس شيخ مفيد كتب عقيدتى را اشاره مى كند از جمله:در ترجمه اسماعيل بن على نوبختى از كتاب: التنبيه فى الامامه وى نام برده و نوشته است (اين كتاب را نزد استادش شيخ مفيد فرا گرفته است)
ج ١٢١/١ شماره٦٧.
در ترجمه حسن بن على بن ابى عقيل عمانى ازكتاب: الكرّ والفرّ وى نام برده و به تدريس آن به وسيله مفيد تصريح كرده است.
ج١٥٣/١ شماره ٩٩.
و در ترجمه ابومحمّد نوبختى از كتاب: آراء و ديانات وى نام برده است
ج١٨٠/١.
تكيه بر مسأله رهبرى و فلسفه سياسى در اسلام
شيخ مفيد ازميان اصول عقيدتى به
امامت تبيين مبانى رهبرى احياى شخصيت اهل بيت نشر فضائل و مناقب آنان بيش از ديگر مسائل اهميت مى دهد. دليل اين امر روشن است و آن به جهت تاثيرى است كه مسأله رهبرى مى تواند در حيات و حركت و هدايت جامعه داشته باشد.
چنان به تبيين رهبرى و مسائل مربوط به آن مى پردازد و شبهات را پاسخ مى گويد كه همه علماى مذاهب اسلامى را در برابر خود ناتوان مى سازد و بسيارى را معتقد به ولايت اهل بيت(ع) ويا متمايل به آن مى نمايد. تا جايى كه خطيب بغدادى و عدّه اى ديگر از متعصبان اهل سنّت مرگ او را آرزو مى كنند و از آن نيز خوشحال مى شوند. تاريخ بغداد ج٢٣١/٣ شماره ١٢٩٩.
جامعيت
از ويژگيهاى آثار شيخ مفيد جامعيت آنهاست. وى به خاطر اطلاعات گسترده و عميقى كه داشته آثار پرارجى در زمينه هاى مختلف فرهنگ اسلامى: كلام فقه اصول تاريخ علوم قرآن حديث فلسفه اخلاق نجوم و... بر جاى گذاشته است. دانشمندان پس از وى به عنوان مجتهد و رهبرى بزرگ متكلمى برجسته فقيهى توانمند اصولى متبحر و... ياد كرده اند.
نمونه اى از گفتار عالمان فريقين در مقدمه كتاب تهذيب الاحكام آمده است. واقعيت نيز چنين است. كتابها و نوشته هاى وى توصيفهاى فوق را تأييد مى كند
عقل گرايى
در دوره غيبت تا پيش از مفيد تفكّر اهل حديث حاكم بود. آنان در مسائل كلامى فقهى معتقد به كار برد عقل نبودند. كار آنان در دريافت حديث نقل آن و حداكثر در تبويب آن خلاصه مى شد. در اين برهه از زمان بود كه شيخ مفيد به عنوان عالمى فرزانه مجتهد و فقيهى توانا و متكلمى برجسته ظهور كرد. وى براى گشودن راه استدلال و برهان و كاربرد عقل در كلام و فقه به مبارزه اى همه جانبه با اهل حديث دست زد حدّو حدود عقل را در كلام و فقه مشخص كرد پيامدهاى زيانبار تفكّر اهل حديث را گوشزد نمو و از قرآن روايات سيره معصومان(ع) دليل آورد. دراين باره به مقالات: جايگاه عقل در انديشه كلامى مفيد و جايگاه عقل در انديشـه فقـهى مفيد در همين شماره
مراجعه كنيد.
پاسخگويى به شبهات
در روايات مأثوره از ائمه معصومين(ع) از عالمان متعهد به مرزبان و نگهبان اسلام ياد شده است. از جمله مرزبانان شيخ مفيد است. وى در اواخر قرن چهارم هجرى در جايگاه پيشواى شيعيان همچون سربازى فداكار دست به كار شد شبهات عقيدتى و فقهى مخالفان را با گفتار و نوشتار خود پاسخ گفت. از باب نمونه: با نگاشتن اوائل المقالات استقلال مكتب كلامى شيعه را به اثبات رساند و با نگاشتن الفصول العشره و چندين رساله ديگر به شبهات و اشكالات مخالفين درباره فلسفه غيبت امام زمان(ع) پاسخ گفت.
درباره جنگ جمل كه در آن زمان مسأله روز بود و سخنها درباره اش بسيار كتاب مبسوطى نگاشت ديدگاههاى گوناگون را تحليل و بررسى كرد و عقيده شيعه را در درستى اقدام حضرت امير (ع) نماياند.
شيخ مفيد با تبحّر و تسلطى كه بر مذاهب اسلامى داشت با فرقه هاى گوناگون به بحث و مناظره نشست و بسيارى از گفته هاى آنان را نقد و رساله هايى چند در ردّ و تحليل آثار و افكار گروه وسيعى از مخالفان نگاشت. حدود بيست رساله در ردّ بر عالمان معتزلى و رساله هاى ديگرى نيز در ردّ بر اشاعره وديگر فَرِق اسلامى نوشت.
مفيد در اين مرزبانى و دفاع رسالت عظيم خود را به خوبى انجام داد.
مطابقت با زمان
محقّق و نويسنده متعهد اسلامى علاوه بر اطلاعات لازم در موضوع نگارش بايد زمان و اهل زمان و نيازها را بشناسد تا براساس آن به تحقيق و تاليف بپردازد. شيخ مفيد آن گونه بود. با مطالعه و بررسى آثار مفيد مى يابيم كه آثار وى برخاسته از نياز جامعه و مردم بوده است. وى با تماسى كه با توده مردم و محافل علمى آن روزگار داشت بويژه از طريق نامه ها و پرسشهايى كه از شهرها بلكه كشورهاى گوناگون به دست ايشان مى رسيد نيازها را تشخيص مى داد و پس از آن اقدام به تاليف و تدوين كتاب يا رساله مى كرد.
بدين جهت اكثر نوشته هايش در پاسخ به پرسشهايى است كه از ناحيه افراد و يا اهالى شهرهايى چون: صاغان شيراز طبرستان نيشابور موصل گرگان رقّه حرّان خوارزم مازندران و... از ايشان شده است.
و نيز بسيارى از نوشته هايش ردّ و نقد آثار مخالفان است. برخى ديگر در ردّ شبهات و يا پاسخ به درخواست عالمان و مشتاقان صورت گرفته است. شيخ مفيد. مهمترين كتابهاى كلامى فقهى و تاريخى خود را (اوائل المقالات المقنعه والجمل) را به درخواست عالمانى همچون: سيد مرتضى و رضيّ وديگر عالمان نگاشته است. وى در كتاب الافصاح خويش تصريح مى كند:
(اين كتاب را بر اساس نيازى كه احساس مى كنم مى نويسم).
(الافصاح) ٢٦/
عميق و كوتاه
تاليفات مفيد هم از نظر مقدار و كميت داراى اهميّت است و هم از نظر كيفيت. آثار وى در عين عمق و پربارى و اتقان مختصر است. از عبارت پردازى و تكرار واژه ها و جملات به دور است. معانى بلند و عميق را در عبارتى كوتاه بيان كرده است مگر در مواردى كه مطلب پيچيدگى خاصّى داشته و احتياج به توضيح و تفسير داشته است.
در مقدمه الافصاح اتقان و اختصار را شيوه كار خود مى شمارد. و در عمل نيز آن را به كار مى گيرد; چرا كه به او سخن مولايش على(ع) باور دارد.
(المكثار يُزلَّ الحكيم ويُملُّ الحليم فلا تُكثر فتضجر وتفرطّ فَتُهَن)
دراز گويى حكيم و دانشمند را مى لغزاند بردبار را افسرده مى كند. پس درازگوى و پرسخن مباش كه دلگير كنى و كوتاه نكن (نامفهوم نگذار) كه خوار شوى (متهم به عجز و نادانى گردى).
آزاد انديشى و بلند نگرى
شيخ مفيد درتحقيق و پژوهش آزاد انديش است و بلند نگر. وسعت ديد و حريت فكرى به او اين امكان را داده كه با جستجو در منابع و مآخذ گوناگون اسلامى و با استفاده از اساتيد شيعه و سنّى به آگاهيهاى عظيمى دست يابد. وى انديشه هاى مخالفان و موافقان را بررسى كرده تا حدّى كه نسبت به همه مذاهب اسلامى و غير اسلامى صاحب نظر شده است. تسلط و تبحّر وى نسبت به مذاهب اسلامى و اقوال عالمان معتزلى و غير معتزلى از آثار شيخ مشهود است. وى در موضوعات گوناگون: كلام فقه تاريخ و... با دقت تمام گفتار صاحب نظران را نقل مى كند و با استدلال و برهان حقّ را بر مى گزيند. وى در عين احترام به استادش شيخ صدوق و ديگر فقهاء در طرح و بررسى
مسائل عقيدتى از آزادگى مخصوص به خود برخوردار است. وى كه شيوه و برخى از آراى استادش را نادرست و زيانبار مى داند با صراحت تمام به نقد و ردّ آنان در كلام و فقه مى پردازد.
در اين زمينه در معرفى تصحيح الاعتقاد بيشتر سخن خواهيم گفت.
سادگى و روانى
از ويژگيهاى آثار مفيد سادگى و روانى آن است. به روشنى و به آسانى خواننده خود را در جريان موضوع و پيام نوشته اش قرار مى دهد. مسائل كلامى فقهى تاريخى و حتى معضلات علمى را به گونه اى مطرح كرده است كه براى همه طبقات خواصّ و غير خواص قابل استفاده است. در آثار وى اصطلاحات خاصّ كلمات مغلق و پيچيده كمتر به چشم مى خورد. همچنين در بيان مطالب براى فهم مسائل هركجا نياز به تمثيل بوده از آن دريغ نورزيده است.
(احسن الكلام مازانه حسن النّظام وفهمه الخاص والعّام)
نيكوترين سخن آن است كه تركيب نيكو آن را آراسته كرده و خاص و عامّ آن را دريابند.
غررالحكم ج٣٨٦/١ چاپ دانشگاه.
آنچه آورديم بخشى از ويژگيها و روشهايى است كه شيخ مفيد در آثار خود به كار گرفته است. و امروزه مى تواند براى محققان و مؤلفان بهترين اسوه و سرمشق باشد.
تأليفات مهمّ شيخ مفيد
يادآور شديم كه آثار علمى مفيد را در حدود دويست عنوان نوشته اند. اين نوشته هاى گوناگون برخى كتاب است و برخى رساله كه در پاسخ به شبهه يا سؤال نگاشته شده اند.
در اين بخش برخى از آثار وى را كه از اهميت بيشترى برخوردارند تحت موضوعات و عناوينى كه پيش روى داريد معرفى مى كنيم:
١ . كلام
٢ . فلسفه سياسى
٣ . غيبت امام دوازدهم(ع)
٤ . اصول فقه
٥ . فقه
٦ . فقه تطبيقى
٧ . تاريخ
٨ . دانش مناظره
٩ . حديث
١٠ . اخلاق