طبرسى بخوبى معلوم نيست، صاحب كتاب «طبرسى و مجمع البيان» ولادت او را در حدود سال ٤٦٨ يا ٤٦٩ هجرى قمرى دانسته است، سال وفاتش چنانكه خواهد آمد در سال ٥٤٨ مى‌باشد، بنا بر اين مدّت عمر او به ٧٩ يا ٨٠ سال بالغ مى‌گردد.

وى متجاوز از ٥٠ سال در مشهد مقدّس اقامت داشت و بعلّت قرابتش با سادات آل زبارة كه از اشراف و متنفّذين آن سامان بودند در آن شهر معزّز و مكرّم مى‌زيست. در سال ٥٢٣ به سبزوار منتقل شد و در اين ديار نيز مورد عنايت و بزرگداشت سادات مذكور بود. طبرسى قريب ٢٥ سال از عمر خود را در اين شهر گذرانيد و به تصنيف و تأليف پرداخت و عاقبت در همين شهر به سال ٥٤٨ در گذشت، و جنازه‌اش به مشهد مقدّس انتقال و در آن شهر مدفون گشت، آرامگاه او در مشهد معروف است.

خاندان طبرسى:

همه از بزرگان و عالمان دين بوده‌اند و هر يك را مصنّفاتى بر شمرده‌اند، و در اينجا بذكر سه تن از فرزندان و نوادهء او اقتصار مى‌شود:

١-شيخ رضيّ الدّين، ابو نصر، حسن، پسر ابو على طبرسى و از أكابر علماى قرن ششم و صاحب مكارم الأخلاق و جامع الاخبار است.

٢-عليّ طبرسى فرزند ديگر ابو على كه شايد به مناسبت همين فرزند است كه طبرسى را ابو على نام داده‌اند.

٣-عليّ بن حسن نوادهء طبرسى كه دانشمند بنام عصر خود و صاحب مشكوة الأنوار بوده است.

پاره‌اى از سخنان دانشمندان در مدح و توثيق طبرسى:

عبد الجليل رازى در كتاب «النّقض» (كه در سال ٥٥٦ يا ٥٦٠ در دست تأليف بوده و اين سال هشت تا دوازده سال پس از مرگ ابو على است) در ضمن ذكر جماعتى معتبر از مفسّران شيعه از امامان و ديگر دانشمندان نام خواجه بو على طبرسى را برده و همهء آن دانشمندان را عالم و أمين و معتمد دانسته است‌ [٤] .

ابو الحسن عليّ بن زيد بيهقى در كتاب «تاريخ بيهق» (كه به سال ٥٦٣ يعنى ١٥ سال پس از مرگ طبرسى تأليف شده است) گويد: «اين امام (طبرسى) در نحو فريد عصر بود... و در علوم ديگر به درجهء أفادت رسيد» [٥] .

ابن شهر آشوب در «معالم العلماء» گويد: «شيخى أبو عليّ الطّبرسيّ له مجمع البيان في معان القرآن» [٦] .

و همو در مناقب گويد: «و أنبأنى الطّبرسى بمجمع البيان لعلوم القرآن... » [٧] .

[١]ترجمهء طبرسى در غالب كتب تراجم مسطور است و بعد از اين در باب كارهاى انجام شده نام پاره‌اى از آن كتب خواهد آمد ولى بهترين و محققانه‌ترين كتابى كه در اين باب تأليف شده است كتاب «طبرسى و مجمع البيان» است كه تأليف دانشمند گرامى آقاى دكتر حسين كريمان مى‌باشد. آنچه در اين مقدمه آمده گزيده‌اى از آن كتاب است (ج ١، ص ١٦٦ ببعد) .

[٢]در كتاب نقد الرجال تفرشى ص ٢٦٦ و همچنين در لؤلؤتى البحرين ص ٢٧٩ على آمده است.

[٣]در نسخه بدل تاريخ بيهق تصحيح مرحوم بهمنيار ص ٢٤٢ و همچنين در جلد أول كشف الظنون چاپ ١٣١٠ در تعريف اعلام الورى ص ١٢٤ حسين آمده است و در لؤلؤتى البحرين فضل ياد شده است.

[٤]ص ٣٠٤.

[٥]ص ٢٤٢.

[٦]ص ١٢٣، شمارهء ٨٩٣.

[٧]ج ١، ص ٩.