سير اعلام النبلاء - ط الرساله
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٥ ص
(٤)
٧ ص
(٥)
٩ ص
(٦)
١٨ ص
(٧)
١٩ ص
(٨)
٢٢ ص
(٩)
٢٢ ص
(١٠)
٣٤ ص
(١١)
٣٥ ص
(١٢)
٣٦ ص
(١٣)
٣٩ ص
(١٤)
٤٠ ص
(١٥)
٤٢ ص
(١٦)
٤٩ ص
(١٧)
٤٩ ص
(١٨)
٥١ ص
(١٩)
٥٤ ص
(٢٠)
٥٧ ص
(٢١)
٥٩ ص
(٢٢)
٧١ ص
(٢٣)
٧٣ ص
(٢٤)
٧٨ ص
(٢٥)
٧٩ ص
(٢٦)
٨٠ ص
(٢٧)
٨٦ ص
(٢٨)
٨٦ ص
(٢٩)
٨٨ ص
(٣٠)
٨٨ ص
(٣١)
٨٩ ص
(٣٢)
٩١ ص
(٣٣)
٩٢ ص
(٣٤)
٩٣ ص
(٣٥)
٩٨ ص
(٣٦)
٩٨ ص
(٣٧)
١٠٣ ص
(٣٨)
١٠٣ ص
(٣٩)
١٠٦ ص
(٤٠)
١٠٦ ص
(٤١)
١٠٧ ص
(٤٢)
١٢٠ ص
(٤٣)
١٢٥ ص
(٤٤)
١٢٦ ص
(٤٥)
١٢٨ ص
(٤٦)
١٢٩ ص
(٤٧)
١٣١ ص
(٤٨)
١٣٤ ص
(٤٩)
١٣٦ ص
(٥٠)
١٣٩ ص
(٥١)
١٤٠ ص
(٥٢)
١٦٨ ص
(٥٣)
١٦٩ ص
(٥٤)
١٧١ ص
(٥٥)
١٧٣ ص
(٥٦)
١٧٥ ص
(٥٧)
١٨٨ ص
(٥٨)
١٩٢ ص
(٥٩)
١٩٢ ص
(٦٠)
٢٠٩ ص
(٦١)
٢١٠ ص
(٦٢)
٢١٠ ص
(٦٣)
٢١١ ص
(٦٤)
٢٢٠ ص
(٦٥)
٢٢١ ص
(٦٦)
٢٢٣ ص
(٦٧)
٢٣٤ ص
(٦٨)
٢٣٦ ص
(٦٩)
٢٣٧ ص
(٧٠)
٢٣٧ ص
(٧١)
٢٤٢ ص
(٧٢)
٢٤٤ ص
(٧٣)
٢٤٥ ص
(٧٤)
٢٤٩ ص
(٧٥)
٢٦٢ ص
(٧٦)
٢٦٥ ص
(٧٧)
٢٦٧ ص
(٧٨)
٢٧٧ ص
(٧٩)
٢٧٩ ص
(٨٠)
٢٨١ ص
(٨١)
٢٨٣ ص
(٨٢)
٢٨٤ ص
(٨٣)
٢٨٦ ص
(٨٤)
٢٩٥ ص
(٨٥)
٢٩٦ ص
(٨٦)
٣٠٠ ص
(٨٧)
٣٠٠ ص
(٨٨)
٣٠١ ص
(٨٩)
٣٠٢ ص
(٩٠)
٣٠٢ ص
(٩١)
٣٠٣ ص
(٩٢)
٣٠٤ ص
(٩٣)
٣٠٤ ص
(٩٤)
٣٠٧ ص
(٩٥)
٣٠٨ ص
(٩٦)
٣٠٩ ص
(٩٧)
٣٠٩ ص
(٩٨)
٣١٠ ص
(٩٩)
٣١١ ص
(١٠٠)
٣١٣ ص
(١٠١)
٣١٦ ص
(١٠٢)
٣١٧ ص
(١٠٣)
٣١٩ ص
(١٠٤)
٣٢٠ ص
(١٠٥)
٣٢١ ص
(١٠٦)
٣٢٢ ص
(١٠٧)
٣٢٤ ص
(١٠٨)
٣٢٥ ص
(١٠٩)
٣٢٥ ص
(١١٠)
٣٢٨ ص
(١١١)
٣٣٢ ص
(١١٢)
٣٣٤ ص
(١١٣)
٣٣٩ ص
(١١٤)
٣٤٦ ص
(١١٥)
٣٤٦ ص
(١١٦)
٣٥٢ ص
(١١٧)
٣٥٣ ص
(١١٨)
٣٥٥ ص
(١١٩)
٣٥٦ ص
(١٢٠)
٣٥٨ ص
(١٢١)
٣٧٢ ص
(١٢٢)
٣٧٢ ص
(١٢٣)
٣٧٤ ص
(١٢٤)
٣٧٥ ص
(١٢٥)
٣٧٦ ص
(١٢٦)
٣٧٨ ص
(١٢٧)
٣٨٥ ص
(١٢٨)
٣٨٧ ص
(١٢٩)
٣٩٣ ص
(١٣٠)
٣٩٥ ص
(١٣١)
٣٩٦ ص
(١٣٢)
٣٩٧ ص
(١٣٣)
٤٠٢ ص
(١٣٤)
٤٠٢ ص
(١٣٥)
٤٠٨ ص
(١٣٦)
٤١٠ ص
(١٣٧)
٤١١ ص
(١٣٨)
٤١٢ ص
(١٣٩)
٤١٢ ص
(١٤٠)
٤١٣ ص
(١٤١)
٤١٣ ص
(١٤٢)
٤١٤ ص
(١٤٣)
٤١٤ ص
(١٤٤)
٤١٤ ص
(١٤٥)
٤١٤ ص
(١٤٦)
٤١٥ ص
(١٤٧)
٤١٥ ص
(١٤٨)
٤١٥ ص
(١٤٩)
٤١٧ ص
(١٥٠)
٤١٩ ص
(١٥١)
٤٢١ ص
(١٥٢)
٤٢٢ ص
(١٥٣)
٤٢٣ ص
(١٥٤)
٤٢٣ ص
(١٥٥)
٤٢٤ ص
(١٥٦)
٤٢٦ ص
(١٥٧)
٤٢٨ ص
(١٥٨)
٤٢٨ ص
(١٥٩)
٤٢٨ ص
(١٦٠)
٤٣٠ ص
(١٦١)
٤٣٠ ص
(١٦٢)
٤٣٢ ص
(١٦٣)
٤٣٣ ص
(١٦٤)
٤٣٣ ص
(١٦٥)
٤٣٤ ص
(١٦٦)
٤٣٦ ص
(١٦٧)
٤٣٨ ص
(١٦٨)
٤٣٩ ص
(١٦٩)
٤٤١ ص
(١٧٠)
٤٤٢ ص
(١٧١)
٤٤٥ ص
(١٧٢)
٤٤٧ ص
(١٧٣)
٤٥٠ ص
(١٧٤)
٤٥١ ص
(١٧٥)
٤٥٤ ص
(١٧٦)
٤٦٩ ص
(١٧٧)
٤٧٢ ص
(١٧٨)
٤٧٣ ص
(١٧٩)
٤٧٦ ص
(١٨٠)
٤٧٧ ص
(١٨١)
٤٨٠ ص
(١٨٢)
٤٨٥ ص
(١٨٣)
٤٨٧ ص
(١٨٤)
٤٨٩ ص
(١٨٥)
٤٩٠ ص
(١٨٦)
٤٩١ ص
(١٨٧)
٤٩٣ ص
(١٨٨)
٤٩٤ ص
(١٨٩)
٤٩٦ ص
(١٩٠)
٤٩٧ ص
(١٩١)
٤٩٩ ص
(١٩٢)
٥٠٠ ص
(١٩٣)
٥٠٣ ص
(١٩٤)
٥٠٥ ص
(١٩٥)
٥٠٥ ص
(١٩٦)
٥٠٧ ص
(١٩٧)
٥٠٨ ص
(١٩٨)
٥١٠ ص
(١٩٩)
٥١٣ ص
(٢٠٠)
٥١٦ ص
(٢٠١)
٥١٧ ص
(٢٠٢)
٥١٨ ص
(٢٠٣)
٥١٨ ص
(٢٠٤)
٥٢٠ ص
(٢٠٥)
٥٢١ ص
(٢٠٦)
٥٢٢ ص
(٢٠٧)
٥٢٩ ص
(٢٠٨)
٥٣٢ ص
(٢٠٩)
٥٣٨ ص
(٢١٠)
٥٣٩ ص
(٢١١)
٥٣٩ ص
(٢١٢)
٥٤٠ ص
(٢١٣)
٥٤١ ص
(٢١٤)
٥٤٣ ص
(٢١٥)
٥٤٥ ص
(٢١٦)
٥٤٩ ص
(٢١٧)
٥٥٣ ص
(٢١٨)
٥٥٧ ص
(٢١٩)
٥٥٩ ص
(٢٢٠)
٥٦٠ ص
(٢٢١)
٥٦٢ ص
(٢٢٢)
٥٦٣ ص
(٢٢٣)
٥٨٠ ص
(٢٢٤)
٥٨٣ ص
(٢٢٥)
٥٨٤ ص
(٢٢٦)
٥٨٦ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص
٥٦٨ ص
٥٦٩ ص
٥٧٠ ص
٥٧١ ص
٥٧٢ ص
٥٧٣ ص
٥٧٤ ص
٥٧٥ ص
٥٧٦ ص
٥٧٧ ص
٥٧٨ ص
٥٧٩ ص
٥٨٠ ص
٥٨١ ص
٥٨٢ ص
٥٨٣ ص
٥٨٤ ص
٥٨٥ ص
٥٨٦ ص
٥٨٧ ص
سير اعلام النبلاء - ط الرساله - الذهبي، شمس الدين - الصفحة ١٨٢
قَالَ شَاذُّ بنُ يَحْيَى: قَالَ يَحْيَى القَطَّانُ:
مَنْ قَالَ: إِنَّ {قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ} مَخْلُوْقٌ، فَهُوَ زِنْدِيْقٌ، وَاللهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ.
قَالَ أَبُو حَفْصٍ الفَلاَّسُ: كَانَ هِجِّيْرَى [١] يَحْيَى بنِ سَعِيْدٍ إِذَا سَكَتَ ثُمَّ تَكَلَّمَ يَقُوْلُ: يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ المَصِيْرُ.
وَقُلْتُ لَهُ فِي مَرَضِهِ: يُعَافِيْكَ اللهُ - إِنْ شَاءَ اللهُ -.
فَقَالَ: أَحَبُّهُ إِلَيَّ، أَحَبُّهُ إِلَى اللهِ.
قَالَ أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: إِذَا اخْتَلَفَ ابْنُ المُبَارَكِ، وَيَحْيَى القَطَّانُ، وَابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيْثٍ، آخُذُ بِقَوْلِ يَحْيَى [٢] .
= اللفظ يؤدي المعنى المراد، فهذا لا يوافقه عليه أحد من أئمة المسلمين لا سلفا ولا خلفا، فإن القرآن لفظه ومعناه من الله، والقراءة سنة متبعة، وأمر توفيقي أنزلت على النبي صلى الله عليه وسلم، وتلقاها عنه أصحابه، فليس لأحد أن يقرأ حرفا لم يؤثر عن النبي صلى الله عليه وسلم، ولو كان المعنى صحيحا، وأما إذا كان مقصوده أنه يسع الإنسان أن يقرأ القرآن بالوجوه المختلفة الثابتة عند القراء، فهذا سائغ لا حرج فيه إن كان عنده علم بذلك.
وأما إصابة المعنى في رواية الحديث بتغيير اللفظ، فقد ذكر الرامهرمزي في " المحدث الفاصل " ٥٢٩، ٥٣٠ أن أهل العلم من نقلة الاخبار يختلفون فيه، فمنهم من يرى اتباع اللفظ، ومنهم من يتجوز في ذلك إذا أصاب المعنى، وقد دل قول الشافعي في صفة المحدث مع رعاية اتباع اللفظ على أنه يسوغ للمحدث أن يأتي بالمعنى دون اللفظ إذا كان عالما بلغات العرب، ووجوه خطابها، بصيرا بالمعاني والفقه، عالما بما يحيل المعنى وما لا يحيله، فإنه إذا كان بهذه الصفة، جاز له نقل اللفظ، فإنه يحترز بالفهم عن تغيير المعاني وإزالة أحكامها، ومن لم يكن بهذه الصفة، كان أداء اللفظ له لازما، والعدول عن هيئة ما يسمعه عليه محظورا، وإلى هذا رأيت الفقهاء من أهل العلم يذهبون، ومن الحجة لمن ذهب إلى اتباع اللفظ قوله صلى الله عليه وسلم: " نضر الله امرءا سمع منا حديثا، فحفظه حتى يبلغه " وفي رواية: " فوعاها، فأداها كما وعاها " وهو حديث
صحيح أخرجه الشافعي ١ / ١٤٠، والدارمي ١ / ٧٤، ٧٥، والترمذي (٢٦٥٨) و (٢٦٥٩) و (٢٦٦٠) وابن ماجة (٢٣١) و (٢٣٢) ، ومن الذين حظروا رواية الحديث بالمعنى ولو لم يزد في لفظه: ابن عمر، والقاسم بن محمد، وابن سيرين، ورجاء بن حيوة، ومالك بن أنس، وابن علية، ويزيد بن زريع، ووهيب، وبه قال أحمد، وانظر " توجيه النظر " للشيخ طاهر الجزائري ص: ٢٩٨ - ٣١٤، فقد استوفى الأقوال والأدلة في هذه المسألة.
[١] أي: كان دأبه وعادته.
[٢] مقدمة الجرح والتعديل: ٢٣٤.