درس پنجم: تحوّل در نظام اخلاقى و فرهنگى جامعه‌ پيروزى مسلمانان در چارچوب وقايع تاريخى ايران تازگى نداشت، ولى تأثير دين اسلام در تحول فرهنگى جامعه ايران كاملًا ملموس و محسوس بود. جانشينان اسكندر (٣٣٠- ٣٢٣ ق. م) پس از تسخير ايران زمين در صدد ايجاد دگرگونيهايى در فرهنگ ايرانيان برآمدند و براى مدتى هم توانستند فرهنگ هلنيسم «١» را در ايران اشاعه بخشند؛ اما مردم ايران سيطره فرهنگ و تمدن يونانيان را تاب نياوردند و فرهنگ و سنت خويش را احيا نموده، جايگزين آن ساختند «٢».
بايستى اذعان داشت كه ورود مسلمانان به ايران متمايز از آنها بود. دين اسلام جامعه ايران و فرهنگ و تمدن اين سرزمين را با مسائل تازه‌اى روبه‌رو ساخت؛ به طورى كه با رسوخ عناصر جديد در پيكره جامعه يك دگرگونى فرهنگى را شاهد هستيم. «٣» البته جامعه ايران با انعطاف ويژه خود، هسته اوليه و موجوديت خويش را حفظ كرد «٤» و با ايجاد همبستگى ميان عناصر فرهنگى از انقراض فرهنگ و تمدن گذشته خويش پيشگيرى نمود.
با ورود اسلام ارتباط تنگاتنگى ميان ايرانيان و مسلمانان حاصل شد و فرهنگ عربى و ايرانى در هم آميخت و از آن جريان جديدى به نام فرهنگ اسلامى متبلور گشت.