آشنايى با تاريخ اسلام و ايران - برهانیان، عبدالحسین؛ زمانی و منجزی - الصفحة ٣٣

صورت قبول اسلام بود. «١» عامه مردم به خصوص اقشار فرودست كه پرداخت جزيه براى آنها مقدور نبود، بسيار زود به دين جديد تن در دادند. البته اين پذيرش در برخى موارد ظاهرى بود و مردم براى فرار از بار جزيه تظاهر به قبول اسلام مى‌كردند. نرشخى كه به زيبايى روند گرايش اهل بخارا را به اسلام بيان داشته است در اين باره مى‌نويسد: «هر بار اهل بخارا مسلمان شدندى و چون عرب بازگشتندى، ردّت آوردندى.» «٢» در هر صورت با فروكش كردن تعداد جزيه دهندگان، ميزان ماليات جزيه نيز كاهش چشمگيرى يافت و امراى عرب كه دچار بهت شده بودند، در برخى نواحى پرداخت جزيه براى نومسلمانان را نيز الزامى كردند «٣».
لازم به ذكر است كه روند پذيرش اسلام در ميان ايرانيان در اواخر به خصوص از عهد خلفاى اموى رو به كندى گراييد. سرعت فتوحات و عدم آمادگى مسلمانان براى اداره اين سرزمينها و گرايش برخى از نومسلمانان به غنايم و ثروتها و در پيش گرفتن سياستهاى ناسنجيده، آن گرايش روز افزون مردم به اسلام كه تا تصرف خراسان استمرار داشت، را دچار سستى و رخوتى قابل توجه ساخت. به گونه‌اى كه روند انتشار اسلام در ماوراء النهر- كه جزء آخرين مناطقى بود كه به تصرف اعراب درآمد- بسيار كند بود. البته عامل اصلى آن به روش و سياستهاى نادرست خلفاى اموى در امور سياسى و ادارى و برخوردهاى نامناسب سرداران و لشكريان عرب با اهالى باز مى‌گشت. ساكنان اين نواحى تا مدتها بر اعتقادات و سنتهاى قديمى خويش پايدار ماندند و حاضر نشدند دين فاتحان عرب را پذيرا باشند.
پرسش‌ ١. نارضايتى مردم ايران از حاكميت ع آشنايى با تاريخ اسلام و ايران ٣٨ سامان بخشى وضعيت اجتماعى توده مردم ص : ٣٨ صر ساسانى چه تأثيرى در گرايش آنها به دين اسلام داشت؟
٢. سادگى و بى‌آلايشى مبانى دين اسلام را شرح دهيد.
٣. تأثير تساهل و تسامح مذهبى دين اسلام را در اشاعه اين آيين توضيح دهيد.
٤. اهل ذمّه چه كسانى بودند و از چه حقوقى بهره‌مند بودند؟
٥. حذف ماليات جزيه چه تأثيرى در گرايش ذمّيان به دين اسلام داشت؟