پويايى تمدّن ايرانى‌ از ويژگيهاى برجسته دين اسلام، پويايى و زايندگى آن است كه در برخورد با فرهنگ و تمدن ايران زمين اين توانمندى را به تمدن ايرانى منتقل ساخت.
اگر فرهنگ و تمدن ايرانى از اين مشخصه- كه هديه و ارمغان اسلام بود- بهره‌مند نمى‌گشت، بدون شك در بستر حوادث گوناگون به خصوص يورش اقوام غارتگر و بيابانگرد- از مغولان «١» گرفته تا تيموريان و افاغنه و در قرن اخير استعمارگران دنياى غرب- دستخوش دگرگونى مى‌شد و هيچ گاه نمى‌توانست به بالندگى و رشد برسد.
تزريق اصول ارزشى به تمدن ايران‌ كُنه افكار اخلاقى ايرانيان و به تبع آن تمدن ايرانى از مبانى آيين زرتشت نشئت مى‌يافت كه در دوره ساسانيان انحراف شديدى يافته و جامعه را به لحاظ دينى و اصول مذهبى با چالشى اساسى مواجه ساخته بود. مكتب هدايت بخش اسلام به تمدن منحرف گشته ايران باستان، كه برخى ارزشها و اصول انسانى در آن بسيار كمرنگ شده بود، مسيرى صحيح و درست معرفى كرد و راهى نو و درست پيش پايش گذاشت.
در تمدنى كه مدّ نظر اسلام بود، توجه به جنبه‌هاى انسانى از تمام مزاياى آن بيش‌تر بود و در اولويت قرار داشت «٢». اين تمدن از توجه به انسان نشئت مى‌پذيرفت و به انسان ختم مى‌گرديد و در آن اصل تكامل انسان مطرح بود. «٣» اين چيزى بود كه در تمدن ايران باستان خبرى از آن نبود و دين روشنگر اسلام آن را به اين تمدن هديه كرد.
نظام فرهنگى اسلام بسته و خشك نيست. دين اسلام با انعطاف پذيرى، كه شاخصه مطرح اين آيين است، به برخى اصول و ارزشهاى سنتى ايران كه با مبانى دين اسلام تضاد و تباين‌