يمْحُو اللّهُ مَا يشَاء وَيثْبِتُ وَعِندَهُ أُمُّ الْكِتَابِ‌[١] «خدا هر چه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد اثبات مى كند و امّ الكتاب (لوح محفوظ) نزد او است.» ونيز:

... إِنَّ اللّهَ لَا يغَيرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يغَيرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ ....[٢]

«خداوند سرنوشت هيچ قوم (وملّتى) را تغيير نمى دهد، مگر آن كه آنان آنچه را در خودشان است، تغيير دهند».

پس آيه اوّل دلالت دارد كه خداوند، محو واثبات مى كند و آن كنايه از تغيير وجا به جايى است، ولى آيه دوّم صريحاً مى فرمايد: هنگامى كه مردم خودشان خواستار تغيير آن باشند، خداوند حال آنان را تغيير مى دهد، پس وضعيت اقتصادى وسياسى مردم، از مقدّرات الهى است كه اگر مردم خواستار تغيير آن باشند، قابل تغيير است. همچنين وضعيت فرهنگى، از شرك به ايمان و از گمراهى به هدايت، قابل تغيير است.

پس دوگونه تغيير داريم:

١- تقدير الهى براى حالات مردم در طاعت.

٢- تقدير الهى براى حالات مردم در معصيت.

اگر مردم، «طاعت» را بپذيرند، تقدير اوّل بر ايشان جارى مى گردد واگر «معصيت» را بپذيرند، تقدير دوّم براى آنان اجرا مى‌

[١] - رعد( ١٣): ٣٩.

[٢] - رعد( ١٣): ١١.