است و اين صنعت منتشر شد در خان بالغ و ايران و هند رونقى بسزا يافت تا باسپانيا رفت و ملل اروپائى كاغذ را از مسلمين مى‌گرفتند نهايت آنكه خط و سواد در آنها بسيار كم بود مانند عصر قبل از اسلام عربستان بوده و اروپائيان موقعى از خواب بيدار شدند كه مسلمين مراحل تكامل را پيموده بودند و بناچار دست احتياج بسوى آنها دراز كرد و كتابى را كه كاسپرى در كتابخانه اسكوريان بدست آورد، در تاريخ (١٠٠٩) هجرى نوشته شد و در كتابخانه‌هاى اروپا قديم‌ترين كتب خطى است و كاغذ آن ساخت كارخانه‌جات مسلمين است، در هندوستان هنوز همان روش كاغذسازى اسلامى كه در عهد مغول بهند رفت ادامه دارد و آثار صنعت كاغذ ايران و افغان و عراق و خوارزم و ماوراء النهر و تركيه و غيره در كتابخه‌هاى همان كشورها موجود است.

و اين فهرست براى ابتكارات مسلمين خود