هی کافیة لمن طلب علم التوحید إذا تدبّرها، و فهم ما فیها، فلو اجتمع ألسنة الجنّ و الإنس لیس فیها لسان نبیّ علی أن یتبیّنوا التوحید بمثل ما أتی به _ بأبی و أمّی _ ما قدروا علیه. و لولا إبانته٧ ما علم الناس کیف یسلکون سبیل التوحید؛[١]

تدبر در مضامین این خطبه برای کسی که دنبال علم توحید باشد، کافی است. اگر تمام انس و جنّ، به استثنای پیامبران، اجتماع کنند تا توحید را بدین گونه که امام طرح کرده است ارائه دهند، قادر نخواهند بود و اگر این بیان امام در توحید نبود، مردم نمی‌توانستند راهِ توحید را فراگیرند.

جالب آن که ملاصدرا حتی قید «لیس فیها لسان نبی» را _ که مرحوم کلینی در کلامش آورده است _ لازم نمی‌داند. وی بر این باور است که حتی پیامبران، به استثنای پیامبران بزرگ و پیامبر اسلام، قادر به خلق چنین بیانی در توحید نیستند.[٢]

حال این روایت با این همه اتقان و شکوه کجا و روایاتی که برای خدا دست و سر و اعضا و جوارح قایل است، کجا؟

بخاری، از طریق ابوهریره نقل می‌کند:

قال أناس: یا رسول الله! هل نری ربّنا یوم القیامة؟ قال: هل تضارون فی الشمس لیس دونها سحاب؟ قالوا: لا، یا رسول الله! قال: هل تضارون فی القمر لیلة البدر لیس دونه سحاب؟ قالوا: لا، یا رسول الله! قال: فإنّکم ترونه کذلک یجمع الله الناس.[٣]

برابر این روایت موهون،‌ خداوند در قیامت همانند ماه شب چهارده به صورت محسوس رویت می‌شود.

٨. شناسایی ‌تغییرات لفظی در روایات

یکی از اثرات مهم و سرنوشت ساز در حوزه مطالعات مقارنه‌ای و تطبیقی روایات تفسیری فریقین، شناسایی روایاتی است که مورد تصرف و دستبرد قرار گرفته و به نوعی دستخوش تغییر شده است. تصحیف، نقل به معنا، تقطیع، کتمان، حذف، تبدیل اسم ظاهر به ضمیر و آوردن اسم اشاره به جای اسم ظاهر، از جمله مصادیق تغییرات لفظی است که در روایات نمونه‌های فراوانی دارد.

[١] . شرح نهج البلاغه،ج٤،ص٧٣؛اعیان الشیعة،ج١،ص٣٣٤.

[٢] . الامالی،ج١،ص١٦٢.

[٣] . سورهآلعمران،آیه٤٢.