پشتوانه‌های عقلی، قرآنی و حدیثی برخوردارند و می‌توانند معیار سنجش سایر گزاره‌های منتسب به دین باشند؛ مانند روایات ناظر به نکوهش ملّیت‌ها و بعضی نژادها ݢݢݢݢݢݢکه با آیات قرآن و روایات دیگر قابل نقد هستند.[٥٣٩]

٤. عقل

چهارمین موردی که در نقد روایات می‌تواند معیار باشد، عقل است. قرآن از جایگاه عقل با واژه‌هایی همچون تعقّل، تفکّر، تدبّر و لبّ ستایش کرده است و از مردم خواسته تفکر کنند و عقل خود را به کار ببندند.[٥٤٠] در روایات نیز از عقل به عنوان حجّت باطنی یاد شده[٥٤١] و بر جایگاه رفیع آن در شناخت حق و باطل تأکید گردیده است.[٥٤٢]

با توجه به آیات و روایات متعدّدی که درباره عقل وجود دارد و عقل، حجّت باطنی شمرده شده و اهل‌بیت: حجّت ظاهری، تعارض بین این دو حجّت معنا نخواهد داشت. بنابراین از احکام قطعی عقل می‌توان برای سنجش گزاره‌های منتسب به اهل‌بیت: بهره گرفت.

البته روشن است که مراد از عقل، عقل سلیم، فطری و خدادادی است که در وجود نوع افراد بشر قرار داده شده است. بنابراین نمی‌توان با استناد به بحث‌های دقیق و عمیق فلسفی و به دست آوردن نتایج و آثاری خاص، به نقد و بررسی احادیث پرداخت.[٥٤٣]

روایات تجسیم خداوند،[٥٤٤] مکان داشتن خداوند،[٥٤٥] کور کردن چشم عزرائیل توسط حضرت موسی٧[٥٤٦] و... از این جمله هستند که با معیار عقل، نقد می‌شوند.

٥. قطعیات حاصل از حسّ، تجربه و تاریخ

از جمله معیارهای نقد حدیث، قطعیات حاصل از حسّ و تجربه است که احتمال

[٥٣٩]. نک: روش‌شناسی نقد احادیث، ص٤٤٦-٤٦٤.

[٥٤٠]. سوره بقره، آیه ٧٣، ١٦٤، ٢١٩، ٢٤٢، ٢٦٦؛ سوره آل عمران، آیه ٧؛ سوره انعام، آیه ١٥١؛ سوره رعد، آیه ٤ و ١٩؛ سوره نحل، آیه ١٢ و ٦٧؛ سوره عنکبوت، آیه ٣٥؛ سوره ابراهیم، آیه٥٢؛ سوره زمر، آیه٩ و ١٨، و... .

[٥٤١]. عن الکاظم٧: ... یا هِشَامُ! إِنَّ لِلهِ عَلَی النَّاسِ حُجَّتَینِ؛ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً. فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِیاءُ وَ الْأَئِمَّةُ: وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُول (الکافی، ج١، ص١٦).

[٥٤٢]. نک: همان، ص١٣.

[٥٤٣]. منطق فهم حدیث، ص٦٣٥.

[٥٤٤]. صحیح البخاری، ج٦، ص٧٢.

[٥٤٥]. صحیح البخاری، ج٥، ص٢١٤؛ سنن ابن ماجه، ج١، ص٦٥.

[٥٤٦]. مسند احمد بن حنبل، ج٢، ص٢٦٩؛ صحیح البخاری، ج٢، ص٩٢؛ صحیح مسلم، ج٧، ص١٠٠.