حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ١٤٥
به هر روایتی که موافق قرآن باشد عمل کن، خواه راوی آن نیکوکار باشد یا بدکار، و به هر روایتی که مخالف قرآن باشد عمل نکن، خواه راوی آن نیکوکار باشد یا بدکار.[٥٢١]
در نزد عالمان شیعی از آغاز تا دوران علامه حلی (م٧٢٦) یا سید بن طاووس(م٦٦٤) _ که آغاز دوره متأخران به شمار میآید _ تعریفی که از حدیث صحیح وجود داشته، سراسر ناظر بر متن و محتوای روایات بوده است.[٥٢٢] بر آن اساس، آنان تنها احادیثی که محفوف به قرائن و موافق با معیارها بوده را صحیح میانگاشتند و همه یا اکثر این معیارها همچون موافقت با قرآن، سنت، اجماع، مخالفت با عامه و وجود روایت در اصول اربعمأة، به متن روایات ناظر است. روشن است که با نبود هر یک از این معیارها، روایات ضعیف شمرده میشده که مفهوم آن، نقد روایات بر اساس متن و محتوای آنهاست.
در این بخش معیارهای نقد متنی و محتوایی احادیث بیان شده و تعابیر دالّ بر آنکه در کتب رجالی به کار رفته، معرفی میگردد.
معیارهای نقد متنی و محتوایی
نقد، نیازمند ملاک است. درباره برشمردن معیارهای
نقد متنی و محتوایی روایات،
در میان صاحبنظران، دیدگاههایی گوناگون وجود دارد. در این نوشتار، معیارهایی
بیان میشود که ادلّه قطعی بر «ملاک بودن»
آن وجود دارد و مورد اتفاق مشهور
صاحبنظران است.
١. قرآن
عرضه احادیث بر قرآن، معتبرترین معیاری است که میتوان برای بازشناخت روایات ضعیف و مجعول، مورد استفاده قرار داد. قرآن از هرگونه وضع، تدلیس و تحریف در امان است و تناقضی در آن راه ندارد. کلام پیامبر٦ نیز از وحی سرچشمه گرفته[٥٢٣] و کلام
[٥٢١]. تفسیر عیاشی، ج١، ص٩.
[٥٢٢]. مشرق الشمسین، ص٢٦٩.
[٥٢٣]. Gوَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىF (سوره نجم، آیه٣-٤). این سخن تنها درباره آیات قرآن نیست، بلکه به قرینه آیات قبلش، سنت پیامبر را نیز شامل میشود که آن هم بر اساس وحی الهی است؛ چرا که این آیه با صراحت میگوید: او از روی هویٰ سخن نمیگوید و هر چه میگوید وحی است. حدیث جالب زیر یکی از شواهد این مدعاست:
روزی رسول خدا٦ دستور داد تمام درهای خانههایی که به داخل مسجد پیامبر٦ گشوده میشد [جز درِ خانه علی٧] بسته شود. این امر بر مسلمانان گران آمد تا آنجا که حمزه عموی پیامبر از این کار گله کرد که چگونه درِ خانه عمویت و ابوبکر و عمر و عباس را بستی، اما درِ خانه پسرعمویت را باز گذاردی و او را بر دیگران ترجیح دادی؟ هنگامی که پیامبر متوجه شد که این امر بر آنها گران آمده است مردم را به مسجد دعوت فرمود و در تمجید و توحید خداوند، خطبهای بینظیر ایراد کرد؛ سپس افزود: ای مردم! من شخصاً درها را نبستم و نگشودم و من شما را از مسجد بیرون نکردم و علی را ساکن ننمودم. [آنچه بود وحی الهی و فرمان خدا بود.] سپس آن آیات را تلاوت کرد (مسند احمد بن حنبل، ج٢، ص٢٦؛ فتح الباری، ج٧، ص١٢؛ الدرالمنثور، ج٦، ص١٢٢).