وجود روایات تقیه‌ای نیز آسیب دیگری است که دامن‌گیر احادیث شد. امامان: برای حفظ جان خود و شیعیان و حفظ اصل دین و ایمان در برابر برخی از قدرت‌مندان، مواضع گوناگونی در پیش می‌گرفتند؛ برای مثال، گاهی در بیان مطالب، خلاف
اعتقاد خود را بازگو می‌کردند یا سکوت می‌نمودند و یا مطابق عقیده پرسش‌گران پاسخ می‌گفتند. این‌گونه روایات در مجموعه‌های روایی وارد شد و علما برای شناسایی آن قرائنی تبیین کردند.[٥٠٢] به عنوان نمونه، شیخ طوسی در تهذیب الاحکام روایتی از امام صادق٧ نقل کرده که بر صحّت ذکر «آمین» پس از اتمام سوره حمد دلالت دارد و وی آن را حمل بر تقیه می‌کند.[٥٠٣]

وجود مجموعه‌ای از این آفت‌ها، ضرورت آفت‌زدایی و نقد را اثبات می‌کند؛ زیرا اگر روایات نقد نشوند، ممکن است پیامدهایی دامن‌گیر احادیث شود.

٣. سیره عُقلا، اصحاب ائمه: و عالمان پس از ایشان

مراد از سیره عُقلا، رفتار بیرونی عرف عقلا بدون در نظر گرفتن ملّیت، فرهنگ، مذهب
و یا هر وجه تمایز دیگری است.[٥٠٤] وجود عملکردی واحد از سوی عقلا، گویای این
نکته است که آنها دارای حسّی مشترک، نهادی ناخودآگاه و رفتاری فطری هستند و در گذشته نیز چنین رفتاری داشته‌اند. اگر این رفتار نادرست بود، باید مورد تذکّر معصومان: قرار می‌گرفت.

عقلا در پذیرش گزارش‌های دیگران، ابتدا آن را _ و لو به اجمال و با سرعت _ نقد و ارزیابی کرده، سپس به‌اندازه ارزش خبر برایش اهمّیت قائل می‌شوند. دانشمندان شیعی نیز از عصر حضور ائمه: تا کنون، به نقد روایات پرداخته‌اند.[٥٠٥] به عنوان نمونه می‌توان به روایات سی روزه بودن ماه رمضان اشاره کرد که مرحوم کلینی در الکافی[٥٠٦] و شیخ صدوق در من لایحضره الفقیه[٥٠٧] نقل کرده‌اند، در حالی که مُعظم اصحاب بر خلاف آن عمل کرده و به

[٥٠٢]. نک: نقش تقیه در استنباط.

[٥٠٣]. تهذیب الاحکام، ج٢، ٧٥.

[٥٠٤]. معجم المصطلحات الاصولیة، ص٩٣؛ معجم مصطلح الاصول، ص١٦٩.

[٥٠٥]. نک: منطق فهم حدیث، ص٥٥٩ - آخر.

[٥٠٦]. الکافی، ج٤، ص٧٨ - ٧٩.

[٥٠٧]. من لایحضره الفقیه، ج٢، ص١٦٩.