درباره این موضوع، کتاب یا مقاله‌ای یافت نشد و این نوشتار، پژوهشی نو در این عرصه به شمار می‌رود.[٤٩٥] البته باید به مباحثی که مرتبط به آن هستند اشاره کرد؛ از جمله بعضی مطالب بیان شده در دروس خارج و جزوات درسی آیت‌الله شبیری زنجانی و آیت‌الله مددی که به صورت مستقل و مدوّن چاپ نشده است.

در این پژوهش ابتدا به ضرورت نقد روایات و سپس به روش‌های آن پرداخته می‌شود، آن‌گاه جایگاه نقد متنی و محتوایی احادیث تبیین می‌گردد و در پایان، عبارات دالّ بر این روش نقد، در ساختاری نو و کاربردی مورد توجّه قرار می‌گیرد.

الف) ضرورت‌های نقد روایات

نقد در لغت، جداسازی خوب از بد، سنجش، ارزیابی و آشکار ساختن عیب‌ها و زیبایی‌هاست.[٤٩٦] بر این اساس، نقد حدیث عبارت است از: «بازشناخت آسیب‌های سندی و متنی روایات و پیراسته‌سازی آنها از آن آسیب‌ها بر اساس روش‌ها و معیارهای پذیرفته‌شده، برای هموار ساختن زمینه عمل و اعتقاد به روایات.»[٤٩٧]

گفتنی است واژه نقد، الزاماً به معنای انتقاد منفی و عاملی در ردّ و تضعیف احادیث نیست؛ بلکه مراد از نقد، ارزیابی و بررسی علمی متون روایی برای اثبات درستی یا نادرستیِ انتساب آن به معصوم٧، اثبات حجیت و یا عدم حجیت آن و نیز بررسی چگونگی دلالت متن حدیث و کشف مراد واقعی معصوم٧ از آن است.

ضرورت نقد حدیث را با توجّه به سه نکته می‌توان اثبات کرد:

١. اهمّیت حدیث

حدیث، سازنده باورها و زیربنای حقوق، احکام و معارف دینی است. حدیث آن‌قدر ارزشمند است که در روایتی از پیامبر٦، راویانِ احادیث از خلفای ایشان شمرده شده و پیامبر برای آنها طلب رحمت کرده است.[٤٩٨] وقتی راویان احادیث، دارای چنین مقامی باشند، پس خود حدیث _ که سخن معصوم٧ است _ اهمیت و ارزشی وصف‌ناپذیر

[٤٩٥]. طرح اولیه این پژوهش از استاد بزرگوار، فاضل حوزوی جناب آقای سید علی‌رضا حسینی شیرازی (زیدت
توفیقاته) است.

[٤٩٦]. نک: معجم مقاییس اللغة، ج٥، ص٤٦٧؛ المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، ج٢، ص٦٢٠.

[٤٩٧]. روش‌شناسی نقد احادیث، ص٤٧.

[٤٩٨]. من لا یحضره الفقیه، ج٤، ص٤٢٠.