معیار رکاکت، به دو قسم رکاکت لفظی و معنوی تقسیم می‌شود.[٥٥٥] نمونه برای
معیار رکاکت، مانند روایتی که فضیلت عایشه بر زنان دیگر را همچون برتری آبگوشت بر سایر غذاها می‌داند[٥٥٦] ݢݢݢݢݢݢݢکه صدور چنین روایتی از پیامبر٦ _ که آیت فصاحت و بلاغت است _ ممکن نیست.[٥٥٧]

این معیارها مورد اتفاق محدثان در نقد متنی و محتوایی حدیث است. به جز اینها، موارد دیگری نیز وجود دارد که درباره هریک، اختلافاتی ابراز شده است. شهرت، اجماع، علوّ متن، تراکم ظنون و عدم مخالفت با قواعد عمومی از آن جمله است.[٥٥٨]

بر اساس دستور اهل‌بیت:، سیره علما و محدثان آن بوده که اگر حدیثی با این معیارها توافق نداشت، پذیرفته نمی‌شد. اکنون به بررسی کتب رجالی می‌پردازیم که معلوم شود آیا بررسی حدیث بر اساس معیارهای نقد متنی و محتوایی تأثیری در ارزیابی راویان داشته است یا نه؟!

عبارات دالّ بر نقد متنی و محتوایی در کتب رجال

در کتب رجال، برای توثیق و تضعیف روات، از کلمات و عباراتی استفاده می‌شود که برخی از آنها به صفات راوی اشاره دارد و صاحب کتاب رجالی با دیدن راوی یا با دریافت اطلاعات از کسانی که راوی را دیده‌اند،[٥٥٩] به توصیف وی می‌پردازد. اما برخی از تعابیر، در نقد متنی و محتوایی تصریح دارد؛ به این معنا که نویسنده، روایات راوی را بررسی کرده و دیدگاه خود را با توجه به متن و محتوای احادیث وی ابراز می‌دارد.

در این قسمت، تعابیری که بر نقد متنی و محتوایی روایات راوی دلالت دارد از اصول اولیه رجالی _ یعنی رجال کشّی، رجال طوسی، فهرست طوسی و فهرست نجاشی و همچنین

[٥٥٤]. البیان فی تفسیر القرآن، ص٢٤٧.

[٥٥٥]. نک: روش‌شناسی نقد احادیث، ص٦٧٦.

[٥٥٦]. مسند احمد بن حنبل، ج٦، ص١٥٩؛ صحیح البخاری، ج٤، ص٢٢٠.

[٥٥٧]. الحدیث النبوی بین الروایة و الدرایة، ص٦٦٠.

[٥٥٨]. نک: الکافی، ج١، ص٨-٩؛ تهذیب الاحکام، ج١، ص٣؛ الفوائد الطوسیة، ص٨٣-٨٧؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ج١، ص٢٨٤-٢٩٤.

[٥٥٩]. البته اثبات این مطلب با توجه به فاصله زمانی بین راویان و رجالیان (شیخ طوسی، نجاشی، ابن‌غضائری و...) بسیار دشوار است و صاحب‌نظران و محققان نیز در این مطلب تشکیک کرده و آن را نپذیرفته‌اند، ولی چون محل بحث این نوشتار نیست، به آن پرداخته نمی‌شود.