خطا ندارد. فلسفه اعتبار این معیار آن است که تناقض و اختلاف تباینی میان آموزه‌های قطعی دین با حواس و تجربیات قطعی محال است؛ زیرا دین و علم با فرض قطعیت‌شان، هر دو حجّت خدا هستند و تناقض میان دو حجّت امکان ندارد. مسلّمات تاریخی نیز از همین دست است. تاریخ، حکایت‌گر وقایع خارجی است که عدّه‌ای قابل اعتنا آن را دیده و نقل کرده‌اند[٥٤٧] و نمی‌توان به گزارشی که با چنین قطعیات و مسلّماتی اختلاف و تعارض مستقر دارد به دیده حدیثِ صادر شده از معصومان: نگریست؛ زیرا در کار معصومان: خطا راه ندارد و آنان بهتر از هر کسی با قطعیات و مسلّمات آشنایند. برای نمونه، می‌توان به روایت بیعت امام سجاد٧ با یزید[٥٤٨] اشاره کرد که علامه مجلسی آن را به سبب تطابق نداشتن با متون تاریخی، ردّ نموده است.[٥٤٩]

٦. دوری از اضطراب، غرابت و رکاکت

از جمله معیارهای نقد متون حدیثی، وجود اضطراب، غرابت و رکاکت در احادیث است؛ به گونه‌ای که اگر گزاره‌ای مشتمل بر این موارد باشد تضعیف می‌شود. اضطراب یعنی دوگانگی و اختلال در حدیث، چه در سند و چه در متن؛ یعنی حدیث یک‌بار به گونه‌ای و بار دیگر به گونه‌ای دیگر نقل شده باشد.[٥٥٠] مراد از غرایب، مطالب عجیب و غیرمأنوس به ذهن است، به این معنا ݢݢݢݢݢݢکه حدیث، مشتمل بر مضامین غامض و شناخته نشده و بعید الفهم باشد. کاربرد دیگرِ آن در روایات شاذ و نادر است.[٥٥١] رکاکت در لغت به معنای ضعیف و رقیق است[٥٥٢] و در اصطلاح علوم حدیث عبارت است از: «هرگونه ضعف، کاستی و نارسایی در لفظ یا معنای حدیث در سطحی که آن را از هم‌سانی با گفتار معصومان: خارج سازد.»[٥٥٣]

آیت‌الله خویی روایات جمع قرآن را با معیار اضطراب، نقد کرده و قائل است که این روایات از درون، دچار تناقض هستند و این تناقض و اضطراب، موجب سلب اعتماد از

[٥٤٧]. منطق فهم حدیث، ص٦٧٥-٦٧٦.

[٥٤٨]. الکافی، ج٨، ص٢٣٤.

[٥٤٩]. بحارالانوار، ج٤٦، ص١٣٨.

[٥٥٠]. نک: عدة الرجال، ج١، ص٢٥١؛ نهایة الدرایة، ص٤٣٢؛ الرعایة فی علم الدرایة، ص١٤٧ - ١٤٨؛ وصول الأخیار إلی أصول الأخبار، ص١١٢؛ الرواشح السماویة، ص٢٧٤.

[٥٥١]. نک: معجم مصطلحات الرجال و الدرایة، ص١٩٦.

[٥٥٢]. لسان العرب، ج١٠، ص٤٣٢.

[٥٥٣]. روش‌شناسی نقد احادیث، ص٦٧٦.