ابى عقيل نعمانى است. كه كتاب التمسّك بحبل آل الرّسول را در فقه نوشت. پس از او محمد بن احمد بن داود بن على بن الحسن متوفى ٣٦٨ ه ق كتاب مسائل الحديثين المختلفين را نوشته است.

سپس ابو على محمد بن احمد بن جنيد اسكافى متوفى ٣٨١ ه ق كتاب‌هاى كشف التمويه و الالباس على اعمار الشيعة فى امر القياس و اظهار ما ستره اهل العباد من الرواية عن ائمه العترة فى امر الاجتهاد را به رشته تحرير درآورد. پس از او شيخ مفيد (ابو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان، متوفى ٤١٣ ه ق) كتاب اصول الفقه، سپس شاگرد ايشان «على بن الحسين بن موسى بن محمد بن ابراهيم بن امام موسى الكاظم معروف به سيّد مرتضى، متوفى ٤٣٦ ه ق كتاب الذريعة الى اصول الشريعة، و پس از سيّد مرتضى شاگرد او ابو جعفر محمد بن الحسن بن على الطوسى معروف به شيخ طوسى، متوفى ٤٦٠ ه ق كتاب عدة الاصول را تقديم عالم تشيّع نمودند. بعد از شيخ طوسى حدود يك قرن سير اجتهاد متوقف ماند و در واقع همگى مقلّد آن مرحوم بودند. [١] تا هنگامى كه نوه شيخ طوسى محمد بن ادريس متوفى ٥٩٨ ه ق كتاب سرائر را تحرير نمود. پس از ابن ادريس خيزش ديگرى آغاز گرديد، تا اينكه نوبت به محقّق حلّى متوفى ٦٧٦ ه ق رسيد. او كتاب‌هاى نهج الاصول الى معرفة الاصول و المعارج را نوشته است. سپس خواهرزاده محقّق ابو منصور جمال الدين حسن بن يوسف بن على بن مطهّر معروف به علّامه، متوفى ٧٢٦ ه ق كتاب‌هاى متعددى از جمله مبادى الوصول الى علم الاصول را نوشته است. تا قرن دهم همه علما تحت تأثير افكار بلند علّامه بودند، تا وقتى كه ابو منصور جمال الدين حسن بن زين الدين متوفى ١٠١١ ه ق كتاب معالم الدّين فى الاصول را به رشته تحرير درآورد.

دكتر شهابى مى‌نويسد: پس از نوشتن معالم سه دوره بر اصول گذشت: ١. دوران توقف؛ ٢.

دوران گسترش؛ ٣. دوران تلخيص.

١. دوران توقف: در قرن ١١ و ١٢ اكثر مباحث اصولى در اطراف كتاب معالم بوده و تأليفات عمده‌اى به وجود نيامده است و شايد علّت آن نفوذ اخبارى‌ها بوده است كه اجازه رشد به اصوليين نمى‌دادند (در مورد اخبارى‌گرى و علّت پيدايش چنين تفكرى در ادامه همين گفتار مطالبى را خواهيم آورد.)

٢. دوران گسترش: از قرن ١٣ با ظهور آقا محمد باقر بن محمد اكمل معروف به وحيد بهبهانى اصول و اصوليين جان تازه‌اى گرفتند و بساط اخبارى‌ها در هم فروريخت. در اين دوران كتاب‌هاى اصولى همانند قوانين الاصول از ميرزا ابو القاسم گيلانى معروف به ميرزاى قمى متوفى ١٢٣١ ه ق، و فوائد الاصول از شيخ مرتضى بن محمد امين معروف به شيخ مرتضى انصارى متوفى ١٢٨١ ه ق، به تفصيل اصول فقه را اصلاح كردند.

٣. دوران تلخيص: از ابتدا قرن ١٤ انديشمندان اصولى سعى كردند از حواشى و زوائد علم اصول‌

[١] . فوائد الاصول، ج ١، ص ١٠.