توسط ابى حنيفه (متوفى ١٥٠ ه ق) نوشته شده است. [١] امّا ابن نديم در كتاب فهرست خود از محمّد بن حسن شيبانى (قاضى القضاة هارون الرشيد، متوفى ١٨٢ يا ١٨٩ ه ق) نام مى‌برد [٢] و در كتاب‌هاى مقدمه ابن خلدون‌ [٣] و كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون‌ [٤] آمده: اوّل مؤلف در اصول محمد بن ادريس شافعى متوفى ٢٠٤ ه ق است. و در كتاب وفيات الاعيان‌ [٥] ابن خلكان همچنين كتاب اعلام زركلى‌ [٦] آمده: اوّل تأليف در اصول توسط ابى يوسف (يعقوب بن ابراهيم معروف به ابى يوسف، قاضى القضاة خلفاى عباسى، متوفى ١٨٢ ه ق) بوده است. دكتر محمود شهابى استظهار مى‌كند: اوّل تأليف در اصول توسط ابى يوسف و يا محمد بن حسن شيبانى است. [٧] و دكتر ابو الحسن محمدى نيز معتقد است: اين كار توسط شافعى صورت گرفته است. [٨]. با توجّه به مطالب گذشته بايد گفت: اوّلين كتابى كه در اصول تأليف شده توسط هشام بن حكم (متوفى ١٧٩ ه ق) به نام الالفاظ و مباحثها بوده، و سپس يونس بن عبد الرحمن كتاب اختلاف الحديث و مسائله‌ [٩] را تأليف نموده، و درباره تعارض دو حديث و مسئله تعادل و تراجيح در آن سخن گفته است و آن دو بزرگوار از شيعيان به نام بودند، زيرا هشام بن حكم از شاگردان امام صادق (ع) و يونس بن عبد الرحمن از شاگردان امام موسى كاظم (ع) بوده‌اند. شيخ آقا بزرگ مى‌گويد: امام صادق (ع) چهار هزار شاگرد تربيت كرد كه چهارصد نفر از آنان مطالب گوناگونى را كه از آن حضرت مى‌شنودند، ضبط مى‌كردند و موضوعات مربوط به قواعد احكام را به صورت «اصل» يادداشت مى‌كردند، كه از جمع‌آورى آن «اصول اربعمائه» [١٠] پديد آمده است، كه منشأ تأليف چهار كتاب مورد اعتماد شيعه به نامهاى: ١. كافى (تأليف كلينى، متوفى ٣٢٩ ه ق، مشتمل بر ١٦١٩٩ حديث)، ٢. من لا يحضره الفقيه (تأليف صدوق، متوفى ٣٨١ ه ق، مشتمل بر ٩٠٤٤ حديث)، ٣. تهذيب (تأليف شيخ طوسى، مشتمل بر ١٢٥٩٠ حديث)، ٤. استبصار (تأليف شيخ طوسى، متوفى ٤٦٠ ه ق، مشتمل بر ٥٥١١ حديث) مى‌باشد. [١١]

اصول بعد از غيبت كبراى امام زمان (ع)

اوّلين كسى كه بعد از [١٢] غيبت امام زمان (ع) به اصول فقه تمسك جست ابو محمد حسن بن على بن‌

نقل قول از سيوطى مى‌گويد: منظور سيوطى اين است كه در ميان ائمه اربعه از اهل سنّت اوّلين تأليف در اصول فقه از شافعى است.

[١] . ملاك استنباط، ص ٩.

[٢] . فهرست ابن نديم، ص ٣٧٨.

[٣] . مقدمه ابن خلدون، ص ٣٦٠.

[٤] . كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون، ج ١، ص ١١١.

[٥] . وفيات الاعيان و انباء ابناء الزمان، ج ٦، ص ٣٨٢.

[٦] . اعلام قاموس تراجم، ج ٨، ص ١٩٣.

[٧] . فوائد الاصول، ج ١، ص ٧.

[٨] . مبانى استنباط حقوق اسلامى، ص ١٢.

[٩] . تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام، ص ٣١٠. اصول الاستنباط، ص ٤١.

[١٠] . به مبحث اصول اربعمائه رجوع شود.

[١١] . حصر الاجتهاد، ص ٤١.

[١٢] . در كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام، ص ٣١١، اوّل از ابو سهل نوبختى، سپس حسن بن موسى نوبختى و بعد از آن دو، از ابن جنيد نام مى‌برد.