سرانجام در سال ٣١ ق. (٦٥١ م.) در نتيجه خيانت حاكم مرو در يكى از دهكده‌هاى اين شهر به گونه‌اى خفت بار به دست آسيابانى به قتل رسيد «١» و با مرگ وى موجوديت سياسى ساسانيان خاتمه يافت. «٢» تا زمانى كه يزگرد زنده بود، برخى پايداريهاى جزئى در نواحى خراسان در برابر اعراب شكل مى‌گرفت، ولى با قتل وى به عنوان آخرين بازمانده امپراتورى ساسانى، اشرافيت محلى و مرزبانان نواحى خراسان چون اميد خويش را به تجديد حيات دولت ساسانى از دست دادند، بدون جنگ تسليم شدند. قسمت اعظم سرزمين خراسان بدين گونه به تصرف مسلمانان درآمد و اهالى نيز كيش اسلام را قبول كردند. مقدسى در «احسن التقاسليم» مى‌نويسد: «... به منت خدا داوطلبانه مسلمان شدند و گروه گروه آن را پذيرا شدند، ايشان صلح را براى كشور خود خريدند.» «٣» عوامل مؤثر در پيروزى سپاهيان اسلام‌ ايران قرنهاى متمادى از امپراتوريهاى قدرتمند دنيا محسوب مى‌شد و شكست و انقراض آن امرى ساده نبود. بى‌گمان اين رويداد زمينه‌ها و بسترهايى داشت كه باعث غلبه لشكريان مسلمان بر ايرانيان گشت و گرنه چگونه ممكن است ارتش تعليم ديده ايران، كه به لحاظ نظامى و نفرات برترى كامل بر سپاه اسلام داشت، مغلوب مسلمانان بى ساز و برگ و بدون ذخيره و تعليم گردد.
از برجسته‌ترين علل ناتوانى ساسانيان در برابر مسلمانان بحران حاكميت ايران در زمينه‌هاى مختلف بود كه در درس پيشين به آن اشاره شد. اوضاع متشنج و جامعه بحران زده ساسانى كار را براى مسلمانان بسيار سهل و آسان ساخته بود؛ به گونه‌اى كه سپاهيانى كه در عرض دو دهه بخش وسيعى از امپراتورى ايران را به تسخير خويش درآوردند مدتها طول كشيد تا