فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول - ولایی، عیسی - الصفحة ١١٦ - امر

١١٧. امر [١]

امر در لغت داراى معانى بسيارى است، مثل حادثه، فرمان، دستور دادن، خواستن و ... و در اصطلاح به طلب انشايى (در مقابل طلب حقيقى كه همان اراده قلبى باشد) گويند.

الف. كلمه امر (ا- م- ر)؛ ب. صيغه امر (افعل و ...).

الف. «كلمه امر». در كتاب اصول الفقه درباره «امر» سه مطلب بيان مى‌شود:

مطلب اول: كلمه امر مشترك بين دو معناى طلب و شى‌ء است. دليل اينكه امر براى هر دو معنى وضع شده، و در هر دو حقيقت است، عبارت است از: ١. امر به‌معناى طلب داراى مشتقاتى است:

مثل امر، يامر، آمر، مأمور. در حالى كه امر به‌معناى شى‌ء مشتقاتى نخواهد داشت. ٢. جمع امر به‌معناى طلب «اوامر» است. در حالى كه جمع امر به‌معناى شى‌ء «امور» است. و اين خود دليل تعدد وضع است.

مطلب دوم: امر به‌معناى طلب (فرمان)، بايد از جانب شخص عالى و بزرگ‌ [٢] صادر شود، و لو فروتنى كرده و خفض جناح كند. درخواست از سوى شخص پايين‌تر «استدعا» نام دارد نه طلب. و درخواست از سوى شخص مساوى «التماس» [٣] و «خواهش» است. دليل مطلب دوم «تبادر» و همچنين «صحت سلب» امر از طلب غير عالى است. به مبحث «تبادر» و «صحت سلب» رجوع شود.

مطلب سوم: ماده امر به‌معناى طلب با دو شرط دلالت بر وجوب مى‌كند: ١. از شخص عالى صادر شده باشد. ٢. عارى باشد از قرينه‌اى كه دلالت بر استحباب يا جواز كند.

ب. «صيغه امر» يعنى هيئت افعل و شبيه آن. در معالم الاصول آمده: صيغه امر يعنى صيغه افعل، و آنچه شبيه بدان است همگى از نظر لغت تنها دلالت بر وجوب مى‌كنند. [٤] همانندهاى صيغه افعل عبارت است از: اسما افعال؛ مثل «صه» به فتح صاد به‌معناى ساكت باش و نيز فعل مضارع مقرون به لام امر غائب؛ مثل كلمه فليحذر در آيه‌ «فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ» [٥] يعنى بايد بترسند آنهايى كه مخالفت با امر الهى مى‌كنند و مثل فعل مضارع بدون لام درصورتى‌كه انشاء طلب از آن اراده شده باشد؛ همانند كلمه يتربّصن در آيه‌ «وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ» [٦]، يعنى زنان مطلقه بايد سه طهر عده نگهداشته باشند. و نيز صيغه‌هاى امر حاضر و غايب.

صيغه امر به نحو حقيقت يا مجاز در پانزده معنى به كار رفته است، از جمله: