غايت دو مطلب مورد بحث است. [١] الف. آيا غايت داخل در منطوق يا مغيّا (بر وزن معما) است يا خير؟ مثلا: اگر گفتند سمينار حقوق تطبيقى از پنجم تا دهم اين ماه تشكيل مى‌شود، در آن صورت سؤال اين است كه آيا روز دهم هم جزو مدّت است؟ يعنى اختتاميه سمينار روز دهم است؟ يا سمينار روز نهم تمام مى‌شود و غايت يعنى روز دهم داخل در مغيّا يعنى سمينار نيست؟ ب. آيا غايت مفهوم دارد يا خير؟ يعنى اگر حكمى مقيّد به غايت و نهايت شد، آيا اين غايت مفهوم داشته و معنايش اين مى‌شود كه حكم بعد از غايت مخالف قبل از غايت است يا خير؟ مثلا در روايت آمده:

همه چيز حلال است، مادامى‌كه علم به حرمت مورد خاص پيدا كنى؟ [٢] در اين روايت اگر قائل به مفهوم باشيم حكم قبل از غايت حليّت و حكم بعد از غايت حرمت است.

تفاوت دو بحث (الف و ب) در چيست؟ دو تفاوت مهم وجود دارد [٣]: ١. اگر غايت داخل مغيّا باشد، حكم غايت موافق حكم مغيّا است. و اگر غايت را داخل مغيّا ندانيم حكم غايت مسكوت است. و حال آنكه در مفهوم مخالف حكم مفهوم مخالف حكم منطوق است. ٢. اگر غايت را داخل مغيّا بدانيم حكم غايت مدلول منطقى است. و اگر آن را خارج بدانيم حكم غايت مفهوم مخالف است.

پس از روشن شدن محلّ بحث، سخن نخست در اين است كه آيا غايت داخل در منطوق (مغيّا) است يا خير؟ در پاسخ به اين پرسش بايد گفت: در اين مورد بين صاحب‌نظران اختلاف است. بعضى از علماى فن مى‌گويند: غايت به هيچ وجه داخل در مغيّا نيست. چه غايت قيد حكم باشد، يا نباشد.

و اگر در بعضى از موارد غايت داخل در مغيّا بود به يقين به‌وسيله قرينه است. [٤] و برخى نيز قائل به تفكيك‌اند بين آنجايى كه غايت قيد فعل باشد، يا قيد حكم. همان گونه كه امام خمينى اين قول را از استادش شيخ عبد الكريم حائرى نقل مى‌كند: هرگاه غايت قيد فعل باشد مثل «سرت من البصرة الى الكوفة» از بصره تا كوفه را سير كردم. در اين صورت غايت داخل در مغيّا است. و اگر غايت قيد حكم باشد مثل «كلّ شي‌ء لك حلال حتّى تعرف انّه حرم بعينه» در آن صورت غايت داخل مغيّا نيست. سپس امام خمينى قول اول را اختيار مى‌كند. [٥] سخن ديگر در اين خواهد بود، آيا غايت مفهوم دارد يا خير؟ به سه ديدگاه اشاره مى‌شود [٦]: ١. آنچه بين انديشمندان اصولى شهرت دارد

مثل يموت الناس حتى الانبياء همه مردم حتى انبياء مى‌ميرند- اكلت السّمك حتى رأسها تمام ماهى حتى سرش را خوردم.

[١] . كفاية الاصول، ج ١، ص ٣٢٤؛ اصول الفقه، ج ١، ص ١٣٤؛ تهذيب الاصول، ج ١، ص ٣٦٣.

[٢] . قال الصادق (ع) «كل شي‌ء هو لك حلال حتى تعلم انّه حرام بعينه فتدعه من قبل نفسك»، تهذيب الاحكام، ج ٧، ص ٢٢٦، حديث ٩٨٩.

[٣] . مبانى استنباط حقوق اسلامى، ص ٨٠.

[٤] . كفاية الاصول، ج ١، ص ٣٢٦؛ اصول الفقه، ج ١، ص ١٢٤؛ تهذيب الاصول، ج ١، ص ٣٦٦؛ اجود التقريرات، ص ٤٣٦.

[٥] . تهذيب الاصول، ج ١، ص ٣٦٦.

[٦] . كفاية الاصول، ج ١، ص ٣٢٤؛ تهذيب الاصول، ج ١، ص ٣٦٣.