حضرت عرض كردم: برايم مقدور نيست كه دائما شرفياب شوم، بفرماييد از چه كسى مسائلم را سؤال كنم؟ حضرت فرمود: از يونس بن عبد الرحمن بپرس. [١] و يا وقتى على بن مسيّب همدانى از امام رضا (ع) همين سؤال را مى‌كند، حضرت مى‌فرمايد: از زكريا بن آدم قمّى كه امين دين و دنياست بپرسيد. [٢] همان گونه كه امام صادق (ع) ابن ابى يعفور را در مقابل چنين سؤالى به محمد بن مسلم ارجاع مى‌دهد. [٣]

٨. خلاصه اينكه رجوع جاهل به عالم امرى عادى بين تمام عقلاى عالم است و همين سيره مستمره در تشخيص احكام و تكليف، از زمان پيامبر اكرم به بعد ميان پيروان اسلام برقرار بوده است.

پس آنچه از مجموع مطالب ذكر شده برمى‌آيد اين است كه در زمان ائمه نيز شيعيان نيازمند اجتهاد بوده‌اند و اين عمل توسط شاگردانشان انجام مى‌گرفت. لذا در كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام آمده است: اوّل كسى كه علم اصول را تأسيس كرد امام باقر (ع) سپس امام صادق (ع) بودند كه قواعد علم اصول را براى اصحاب خود املاء مى‌كردند. [٤]

تصنيف اوّلين كتاب اصولى‌

چه كسى اولين كتاب اصول را تصنيف كرد؟ در مورد اينكه اوّلين تصنيف در اصول توسط چه شخصى صورت گرفته است، بين علماى اهل سنّت اختلاف وجود دارد. برخى ابى حنيفه و دسته‌اى محمد بن حسن شيبانى و عدّه‌اى شافعى و گروهى نيز ابى يوسف را نام برده‌اند. از جلال الدّين سيوطى در كتاب الوسائل الى معرفة الاوائل‌ [٥] نقل شده است كه، اوّلين كتاب در اصول به نام اصول الفقه‌

[١] . عن عبد العزيز بن المهتدى قال «سئلت الرضا (ع) فقلت انّى لا القاك فى كلّ وقت فممّن آخذ معالم دينى؟ قال خذ عن يونس بن عبد الرحمن»، جامعه الرواة، ج ٢، «يونس بن عبد الرحمن» فهرست شيخ طوسى، «يونس بن عبد الرحمن».

[٢] . عن على بن المسيّب الهمدانى قال «قلت للرضا (ع) شقّتى بعيدة و لست اصل اليك فى كل وقت فمن آخذ عنه معالم دينى؟ قال من زكريا بن آدم المأمون على الدين و الدنيا»، جامع الرواة، ج ١، «زكريا بن آدم».

[٣] . عن عبد الله بن ابى يعفور قال قلت لابى عبد الله (ع) «انّه ليس كل ساعة القاك و لا يمكن القدوم و يجي‌ء الرجل من اصحابنا يسألنى و ليس عندى كلّ ما يسألنى عنه قال فما يمنعك عن محمد بن مسلم الثقفى فانّه قد سمع من ابى و كان عنده وجيها»، جامع الرواة، ج ٢، «محمد بن مسلم».

[٤] . تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام، ص ٣١٠. (ابو زهره در كتاب اصول الفقه ص ١٢ مى‌گويد: «در كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام املاء اصول فقه به امام باقر و امام صادق (ع) نسبت داده شد و اين سخن منافات با ادّعاى ما ندارد.

چون ما مى‌گوييم اوّل تصنيف در اصول توسط شافعى بوده است». ما در اين نوشته گفته‌ايم املاء اصول فقه توسط آن دو امام معصوم بوده. در حالى كه اوّل تصنيف توسط هشام بن حكم و ... بوده است كه از شاگردان آن بزرگواران است.)

[٥] . البته در كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام، ص ٣١٠، همچنين فوائد الاصول، ج ١، ص ٧، از كتاب الاوائل جلال الدين سيوطى نقل اجماع شده كه اوّل تأليف در اصول توسط شافعى بوده، و در كتاب اصول الاستنباط، ص ٤٢، ضمن-