جريان شناسى(2) سطح(1) - قنبری، آیت - الصفحة ٥٤

تشيع موقعيت ممتازى را براى روحانيت شيعه آفريد؛ اما با سقوط صفويه اين جايگاه تضعيف شد. روحانيان شيعه در عصر قاجار، سازمان خود را بازسازى كردند. در اين دوره نهاد مرجع عام، كه قدرت فراوانى به شيعيان مى‌داد، از سوى شيخ مرتضى انصارى دزفولى پديد آمد و اين نهاد در جريان نهضت تنباكو با رهبرى ميرزاى شيرازى استبداد داخلى ناصرالدين شاهى و استعمار انگليس را به زانو در آورد.
در عصر مظفرالدين شاه روحانيان با كمك مردم، استبداد را به مشروطه تبديل كردند؛ اما نفوذ افكار انحرافى غربى سرانجام خوبى براى مشروطيت رقم نزد.
اختلاف علماى مشروطه خواه و مشروعه خواه و همچنين روشنفكران سكولار، برخى از علما را از دخالت در سياست به رغم تمايلات آنان مأيوس كرد و برخى سياست پرهيزى و احتياط را در پيش گرفتند.
با تأسيس حوزه علميه قم توسط آيت اللَّه شيخ عبدالكريم حايرى يزدى در ١٣٠١ ش./ ١٣٤٠ ق. روحانيت شيعه با درايت دست به اقدامى بنيادى زد كه در نهايت تربيت يافتگان آن طومار دودمان رژيم پهلوى را در سال ١٣٥٧ ش. با رهبرى بزرگ مرجع تقليد شيعيان امام خمينى (ره) بر چيدند.
با درگذشت آيت اللَّه حائرى در سال ١٣١٥، حوزه قم در اختيار آيات، سيدصدر الدين صدر، سيدمحمد حجت و سيد محمدتقى خوانسارى قرار گرفت. در همين زمان مرجع عام شيعه در دست آيت اللَّه سيدابوالحسن اصفهانى بود كه در نجف اشرف سكونت داشت. او در سال ١٣٢٥ ش. در گذشت و آيت اللَّه قمى سه ماه مرجعيت را در اختيار گرفت و با رحلت نامبرده و حضور آيت اللَّه بروجردى در قم با توجه به برجستگيهاى علمى، مرجعيت عام شيعه در اختيار ايشان قرار گرفت.
با رهبرى آيت اللَّه بروجردى حوزه علميه قم جانى دوباره گرفت و شمار طلاب حوزه قم، كه در شرايط خفقان رضاشاهى به حدود چهارصد طلبه رسيده بود «١»، به دو هزار نفر در سال ١٣٢٦ ش. افزايش يافت. «٢»