ترجمه كليله و دمنه - نصرالله منشي - الصفحة ١٢

داشته است يا نه‌[١]- پى برده است كه بي اشعار و امثال و گفتارهاى برجسته برگزيده كار كتاب ناتمام است، از آيه و حديث و مثلها و شعرهاى نخبه و زيبا و با قوّت عربي و فارسي مبلغي در آن جا بجا گنجانيده است، و بسياري از شعرهاى فارسي را بالخصوص چنان در كلام خود درج كرده است كه مكمّل عبارتست و جمله بي آن ناتمام است؛ و حتّى گاهي يكي دو لفظ را در بيت تغيير داده است تا از وزن خارج گردد و مانند نثر خوانده شود، شبيه به ساير جمل شاعرانه كه در اصل كتاب است.

از همان ازمنه نزديك بعصر مؤلّف كساني كه با اين كتاب أنسي داشته‌اند و آن را مي‌خوانده و كتابت مي‌كرده‌اند همان اندازه كه الفاظ و عبارات آن را تغيير داده‌اند، و شايد بيشتر، سعي در افزودن بر ابيات و امثال آن ورزيده و ابيات بسيار فارسي و عربي بمتن الحاق كرده‌اند، و گاهي بيتهاى عربي را به بيت يا ابيات فارسي ترجمه كرده و آن ترجمه را در حاشيه كتاب نوشته‌اند و عاقبت داخل متن شده است، بطوري كه هنوز صد سال از تحرير و انشاى كتاب نگذشته تعيين اينكه كدامين بيتها را واقعا خود نصر اللّه منشي آورده بوده و الحاقيها كدامهاست از مشكلات كار اين كتاب بوده است؛ و امروز دو نسخه خطّي قديم نمي‌توان يافت كه از حيث شماره ابيات فارسي و عربي و محلّ آنها و ترتيب توالي آنها كاملا مطابق يكديگر باشند.

چند تن در قرن هفتم اهتمام به شرح كردن ابيات و امثال عربي كه در كليله و دمنه آمده است كرده‌اند، و دو تن از اينان شكايت كرده‌اند كه رنج بسيار تحمّل كردم تا معلوم كنم كدامين بيتها اصيل است؛ دو چنين شرح را كه عكس نسخي از آنها در دست بنده بوده است در ضمن توصيف نسخه‌هاى مأخذ كار خويش خواهم شناسانيد؛ يكي ديگر بوده است كه بدست من نرسيد و نمي‌دانم نسخه آن اصلا موجود است يا نه:

ياقوت حموي در معجم الأدباء (إرشاد الأريب) در جزء مؤلّفات ابراهيم بن محمّد بن حيدر بن علي أبو اسحاق نظام الدّين المؤذي الخوارزمي متولّد بسال ٥٥٩ كه شخصا

______________________________
(١١) مع هذا ٢٠٦/ ١ ح ديده شود.

[١] مع هذا ٢٠٦/ ١ ح ديده شود.