بالجمله، تفكر در لطايف و دقايق صنعت و اتقان نظام خلقت از علوم نافعه و از فضايل اعمال قلبيه و افضل از جميع عبادات است، زيرا كه نتيجه آن اشرف نتايج است. گر چه جميع عبادات نتيجه اصلى و سرّ واقعى آنها حصول معارف است، ولى كشف اين سرّ و حصول اين نتيجه براى ماها نشود، و از براى آن اهلى است كه هر عبادتى براى آنها بذر مشاهده يا مشاهداتى است. در هر صورت، اطلاع بر لطايف صنعت و اسرار خلقت بحقيقت تا كنون براى بشر [ميسر] نگرديده. و به طورى پايه آن دقيق و محكم است و نظام آن جميل و از روى اسلوب كمال است كه در هر موجودى، اگر چه حقير به نظر آيد، اگر بشر با كمال علمى كه در قرنها حاصل كردند دقيق شوند، به هزار يك از آن اطلاع پيدا نكنند، تا چه رسد به آنكه نظام كلى جملى را در تحت نظر درآورند و بخواهند با افكار جزئيه ناقصه خود پى به لطايف و دقايق آن برند.

ما اكنون نظر شما را جلب مى‌كنيم به يكى از دقايق خلقت كه نسبتا نزديك به افهام و از محسوسات به شمار آيد،

اگر كسى در خلقت خود، به قدر سعه علم و طاقت خود، تفكر نمايد: اولا در مدارك ظاهره خود كه آنها بر طبق مدركات و محسوسات ساخته شده-/ از براى هر دسته از مدركاتى كه در اين عالم يافت مى‌شود قوّه ادراكى قرار داده شده، با چه وضعيت و ترتيب محيّر العقولى، و امور معنويه را، كه با حواسّ ظاهره ادراك نتوان كرد، حواس باطنه قرار داده شد كه آنها را ادراك نمايد.

از علم الروح و قواى روحانيّه نفس، كه دست بشر از اطلاع بر آن كوتاه است،