و پس از اين ذكرى از اين حديث پيش مى‌آيد. و در حديث ديگر يك ساعت تفكر را از عبادات يك شب بهتر دانسته.] ٢ [و در حديث نبوى، صلّى اللّه عليه و آله، است كه تفكر يك ساعت از عبادت يك سال بهتر است.] ٣ [و در حديث ديگر است كه تفكر يك ساعت بهتر است از عبادت شصت سال ١] ٤ [و در حديث ديگر هفتاد سال ٢] ٥ [و از بعض علماى فقه و حديث هزار سال هم حديث شده.

در هر صورت، از براى آن درجات و مراتبى است، و از براى هر مرتبه‌اى نتيجه يا نتايجى است كه ما به ذكر بعضى از آن مى‌پردازيم.

-/ اوّل تفكر در حقّ و اسماء و صفات و كمالات اوست. و نتيجه آن علم به وجود حق و انواع تجليات است و از آن، علم به اعيان و مظاهر رخ دهد. و اين افضل مراتب فكر و اعلى مرتبه علوم و اتقن مراتب برهان است، زيرا كه از نظر به ذات علت و تفكر در سبب مطلق علم به او و مسبّبات و معلولات پيدا شود. و اين نقشه تجلّيات قلوب صدّيقين است، و از اين جهت آن را «برهان صدّيقين» گويند.

-/ يكى ديگر از درجات تفكر، فكرت در لطايف صنعت و اتقان آن و دقايق خلقت است، به قدرى كه در طاقت بشر است. و نتيجه آن علم به مبدأ كامل و صانع حكيم است. و اين عكس برهان صدّيقين است، زيرا كه مبدأ برهان در آن مقام حق تعالى عزّ اسمه است، و از آن علم به تجليات و مظاهر و آيات حاصل شود، و در اين مقام مبدأ برهان مخلوقات است، و از آنها علم به مبدأ و صانع حاصل شود. و اين برهان براى عامه است و آنها را حظى از برهان صدّيقين نيست، و لهذا شايد بسيارى‌

] ١ [هر كه درباره چگونگى خدا بينديشد هلاك شود.» اصول كافى، ج ١، ص ٩٣، (كتاب توحيد»، «باب النهى عن الكلام في الكيفية»، حديث ٥.

] ٢ [ستايش مخصوص خداست و شكايت نزد اوست.»