امروزه عمده کتاب‌های فلسفه دین و گزیده متون این عرصه _ که در غرب منتشر می‌شوند _ استدلال پاسکال را به بحث می‌گذارند و از آن دفاع می‌کنند و یا به نقد آن می‌پردازند، اما آن را نادیده نمی‌گیرند.[١] آنچه گذشت، در واقع، تنها قسمتی از بخش آشکار این کوه یخ مباحث علمی بود. همه این تدقیقات بر اثر جدی گرفتن سخن یک متفکر و توجه به فضای زمان و گسست‌های معرفتی موجود حاصل شده است. حال، با آن که ریشه این استدلال به سنت اسلامی بر می‌گردد، پس از غزالی دیگر توجه چندانی به آن صورت نمی‌گیرد و حتی مقالاتی که منتشر می‌شود، با تصویر و تصور خطایی که از این استدلال و کارکرد اساسی آن دارند، به جای کوشش در جهت بازسازی و تقویت آن، اعتبار معرفتی آن را نیز انکار می‌کنند.

در سنت فلسفی و کلامی ما، بیشتر به برهان، به معنای خاص آن توجه شده و بر جنبه معرفتی آن تأکید فراوان شده است. از این رو، براهین اثبات وجود خدا بیشتر چنین رویکردی دارند. در زمانی که کسب چنین معرفتی ممکن و اقامه چنین براهینی شدنی باشد، نیازی به استدلال‌های عمل‌گرایانه نیست و با امکان وجود برهانی مانند برهان صدیقین، سخن از شرط‌بندی پاسکال، نابجاست.

اما در فضایی که اصولاً تردیدهایی جدی در باره امکان چنین براهینی وجود دارد، یا شاهد دلایل همسنگ له و علیه وجود خدا هستیم، نباید ارزش استدلال‌های عمل‌گرایانه را دست کم گرفت. در سنت حدیثی ما، در کنار براهین فنی و دقیق، شاهد حضور براهین دوراندیشانه و عمل‌گرایانه متنوعی هستیم که نمونه آن در این نوشته مورد بحث قرار گرفته است. با بررسی احادیث و طبقه‌بندی این براهین می‌توان بنیادی استوار برای براهینی پدید آورد که کارآیی قابل توجهی دارند و در عین حال در سنت حدیثی و روایی ما ریشه‌ای عمیق دارند. استدلال پاسکال _ که به ظاهر از طریق نوشته‌های غزالی با آن آشنا شده و آن را بومی ساخته و گسترش داده است _ نمونه‌ای از این قابلیت را نشان می‌دهد.

صورت اصلاح شده این استدلال، با همه اشکالاتی که متوجه آن شده است، طبق

[١].Pascal's Wager: Pragmatic Arguments and Belief in God.