با گذر از دورۀ متقدّمان و از میان رفتن قراینی که در اختیار ایشان بود،[١] و پایگیری مکتب حلّه، مهم‌ترین تحوّل در تاریخ مطالعات حدیثی با ابتکار ابن طاووس حلّی[٢]
یا به قولی علّامه حلّی[٣] شکل گرفت. این تحوّل _ که در تاریخ حدیث از آن با عنوان
«تنویع حدیث» یاد می‌گردد _[٤] عبارت است از: تقسیم احادیث به چهار قسم
حدیث صحیح، حدیث حسن، حدیث موثّق و حدیث ضعیف.[٥] بر این اساس، تمامی احادیث بر پایۀ تقویم سند در یکی از این چهار قسم قرار می‌گرفت. این تقسیم رباعی،
پس از زمانی کوتاه به تقسیم خماسی تبدیل شد و قسم پنجمی با عنوان «قوی» بدان
اضافه شد.

نخستین بار، علّامه حلی[٦] و پسرش[٧] اصطلاح قوی را _ به معناهایی که خواهیم گفت_ به کار گرفتند، امّا شاید برای نخستین بار، شهید اول آن را در قالب اصطلاح به کار بست.[٨] پس از وی، عالمان دیگر آن را به صورت اصطلاح ثانوی در کتاب‌های درایه مطرح کردند،[٩] تا این که شیخ بهایی[١٠] و پس از وی میرداماد[١١] با افزودن اصطلاح قوی، تقسیم خماسی از انواع حدیث را مطرح نمودند؛ امّا پس از ایشان تقسیم رباعی همچنان جایگاه خود را در کتب حدیثی حفظ کرد[١٢] و تقسیم خماسی، به ویژه با توجّه به منقّح نبودن معنا و مدلول اصطلاح قوی، نتوانست ایده‌ای مقبول برای تقسیم‌بندی خبر واحد باشد[١٣] و نتیجه‌ای جز

[١]. همان، ش١٠٢٤.

[٢]. تعلیقة علی منهج المقال، ص٢٩٩؛ توضیح المقال، ص١٤١.

[٣]. توضیح المقال، ص١٤١.

[٤]. معجم رجال الحدیث، ج١٦، ص٩٠، ش١٠٢٦١.

[٥]. الکلینی و الکافی، ص١٧٩.

[٦]. الکافی، ج٦، ص٢٧٦، ح ٣، ص٢٨٧، ح ٧.

[٧]. تعلیقة علی منهج المقال، ص٢٩٩؛ منتقی الجمان، ج١، ص٤٥؛ مستدركات علم رجال الحدیث، ج٦، ص٤٥٧، ش١٢٦٨٢.

[٨]. توضیح المقال فی علم الرجال، ص١٥٠.

[٩]. الکافی، ج١،مقدمه، ص٨.

[١٠]. توضیح المقال فی علم الرجال، ص١٥٠.

[١١] دانشجوی دکترای علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد ([email protected])؛ شایان ذکر است این مقاله از رساله دکتری نگارنده، تحت عنوان «بررسی مکتب حدیثی جبل عامل» برگرفته شده است.

[١٢] استاد دانشگاه فردوسی مشهد ( ([email protected].

[١٣] دانشیار دانشگاه فردوسی مشهد ([email protected]).