علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٧١ - گزارشی از تحلیل مضامین ادعیه ماه رجب براساس مصباح المتهجد شیخ طوسی
فصاحت و بلاغت در دعاهای ماه رجب کاملاً مشهود است.
اسلوب و سبک جملاتِ روایتها و احادیث منقول از ائمه: خبری است؛ در حالیکه دعا سبک انشایی دارد.[١] انشا دارای دو نوع اصلی است: انشای طلبی و انشای غیرطلبی. در ادعیه ماه رجب انشای طلبی با کلماتی مانند اللّهم (٣٨ بار، بیشترین تکرار در دعای امّ داود)، الهی (یک بار)، سیدی (یک بار)، مولای (دو بار) و حرف ندای «یا» (٢١٣ بار) بهکار رفته است.
«انشای غیرطلبی»، آن است که متکلّم در طلب خواسته یا مطلوبی که در وقت انشا وجود ندارد، نیست، بلکه درصدد ایجاد مفهوم ذهنی، مانند اظهار مدح، ستایش و ایجاد رابطه مالکیّت است.[٢] در دعاهای ماه رجب زبان و بیان انشای غیرطلبی، به زبان و بیان گوناگون مطرح شده است که عبارتاند از:
١. زبان مدح و ثنا و تسبیح
زبان مدح و ثنا با آداب دعا و قبولی آن، پیوند ناگسستنی دارد. حمد و ثنا، ندای توحید الهی است. زبان حمد و ثنا در مقابل جمیع صفات ثبوتیّه و تسبیح و تنزیه از صفات سلبیّه است. دعاکننده در تمامی دعاهای ماه رجب سخن خود را با زبان مدح و ثنا و تسبیح و تنزیه آغاز میکند.[٣]
٢. زبان مناجات و نیایش عارفانه
در مناجات، ذکر خداوند بر دل انسان غلبه بیشتری پیدا میکند و در نتیجه، موجب انس بنده با پروردگار میگردد و بنده در عوض از اشتغال به اسباب دنیوی، به خدا مشغول میگردد که رضای الهی را در بردارد و با مناجات بنده میتواند به منزلت پروردگار در قلب خویش پی ببرد.[٤] دعا بستری مناسب برای زبان مناجات و راز و نیاز با خداست.[٥]
٣. زبان اقرار به توحید
فطرت انسان مبتنی بر توحید است و به مقتضای فطرتش مجبور به اقرار به توحید است. اقرار به توحید در ادعیه ماه رجب بخش عظیمی از مفاهیم را دربرگرفته است
[١].چیزیدراعمالسنگینترازصلواتبرمحمّد٦ وآلاونیستوبهدرستیکهاعمالمردمؤمندرمیزاننهادهمیشودومیلبهسبکیمیکند. پسخودپیامبر٦ صلواتبرخودرابیرونمیآوردودرمیزاناومیگذارد. پسترجیحوبرتریپیدامیکند (همان، ج٢، ص٤٩٤).
[٢].صداهایتانرابهدرودبرمنبلندکنیدکهنفاقودوروییراازبینمیبرد (همان، ج٢، ص٤٩٣).
[٣]. الکافی، ج٢، ص٤٩١. برایمطالعهبیشترر.ک: همانج٢، ص٢٩٣-٢٩٤.
[٤]. ر.ک: دعایسومازصحیفهدرصلواتبرفرشتگانحاملینعرشودعایچهارمازصحیفهدرصلواتبرایمانآورندگانبهپیامبران (صحیفه سجادیّه، ص٦٤-٧٣).
[٥]. بهدلیلفراوانیآرایههافقطبهتعدادیازآنهااشارهمیگردد. برایسهولت،باشمارهدعاوبند بیانمیشودکهشمارهاولازسمتراست، شمارهدعاوشمارهدوم، شمارهبند است. مواردتشبیه: ٢/١٣، ٢/١٥، ٤/٨، ٤/٩، ١/١، ١١/١، ١٣/٤.