آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - تكوين و تكامل تفسير در نخستين سده هاى اسلامى - کريمى نيا مرتضى
تكوين و تكامل تفسير در نخستين سده هاى اسلامى
کريمى نيا مرتضى
هِربرت بِرْگ, تكوين و تكامل تفسير در نخستين سده هاى اسلامى, ريچموند (انگلستان): كرزن, ٢٠٠٠, ٢٥١ص.
Herbert Berg, The Development of Exegesis in Early Islam: The Authenticity of Muslim Literature from the Formative Period, Richmond (Surrey, UK): Curzon Press, ٢٠٠٠. ٢٥١pp. ISBN: ٠-٧٠٠٧-١٢٢٤-٠.
اين كتاب, اثرى است از آقاى هربرت برگ, در حوزه پژوهش هاى غربيان راجع به تفسير قرآن, كه در سال ٢٠٠٠ ميلادى از سوى انتشارات كرزن در ريچموند (انگلستان) انتشار يافته است. اين دومين اثر از (مجموعه مطالعات قرآنى انتشارات كرزن) است كه به سرويراستارى آقاى اَندرو ريپين, استاد مطالعات قرآنى در دانشگاه كالگارى (كانادا) به چاپ مى رسد. هربرت برگ, مؤلف اين اثر, خود استاديار فلسفه و اديان در دانشگاه كاروليناى شمالى در آمريكا است كه فوق ليسانس و دكترى خويش را در زمينه مطالعات اديان از دانشگاه تورنتو (كانادا) دريافت كرده است.
موضوع سخن در كتابِ تكوين و تكامل تفسير در نخستين سده هاى اسلامى, مسأله وثاقت متون روايى به طور عام, و وثاقت روايات تفسيرى به طور خاص است. اين كتاب نخست آرا و نظريات مطرح شده در اين باب را به نحوى جامع گرد آورى, و به تجزيه و تحليل آنها مى پردازد و سپس روايات تفسيرى موجود در تفسير طبرى, و اختصاصاً تمامى روايات تفسيرى ابن عباس را از نظر اسناد و محتوا بررسى مى كند.
كتاب حاوى شش فصل است: فصل اول همان مقدمه كتاب است كه مؤلف در آن به طرح موضوع و شيوه كار خود مى پردازد. وى توضيح مى دهد كه اساس بحث, ناشى از شكاكيت فزاينده اى است كه در دهه هاى اخير در باب منابع كهن اسلامى و به ويژه مسأله اِسناد در آن ها پديد آمده است. وى مى كوشد با طرح و بررسى اين نظريات, راه برون شوى از بن بست ايجاد شده در اين مباحث بيابد.
فصل دوم در باب (نقد حديث) است كه مؤلف در آن به تفصيل تمامى ترديدها و تشكيك هاى غربيان در وثاقت حديث نبوى و مسأله اسناد در آن را مطرح مى كند. اين تشكيك ها عمدتاً از سوى گلدتسيهر, يوزف شاخت, و پاتريشيا كرون طرح شده است كه مؤلف ضمن برشمردن آراى اينان, به رأى مخالفان ايشان از جمله خانم نبيه اَبوت, فؤاد سزگين و محمد مصطفى اعظمى مبنى بر وثاقت و اعتبارِ اسناد در روايات اشاره مى كند. دسته سومى نيز هستند كه مى توان آن ها را داراى موضوعى ميانه دانست. در اين جا نيز ديدگاه هاى متأخرانى چون موتزكى, يُنْبُل, فضل الرحمان, و شوِئلِر با دقت و تفصيل طرح و بررسى مى شود.
فصل سوم, به بررسى (روايات تفسيرى و خاستگاه تفسير) مى پردازد. در اين جا نيز مؤلف به طرح و بررسى تمامى آراى محققان غربى و مسلمان مى پردازد كه در اردوگاه هاى مخالف يكديگر موضع گرفته اند. پاره اى چون هريبرت هورست, هَريس بيركلَند, نبيه اَبوت, فؤاد سزگين, گُلدفِلد, و گئورگ اشتاوْت با وجود تفاوت روش هاى خود, همگى بر وثاقت و اعتبار اسناد و محتواى عمده روايات تفسيرى تأكيد مى ورزند. دسته اى چون جان وَنْزْبرو, اَندرو ريپين, پاتريشيا كرون و نورْمَن كالْدر, عمده اين روايات را برساخته دوره هاى متأخر مى پندارند و پاره اى چون وِرْستيگ, مورانى, كلود ژيليو و فِرِد ليمْهاوْس موضعى ميانه برمى گزينند.
فصل چهارم (متدلوژى: اِسناد و ابزارهاى تفسير), و فصل پنجم (داده ها و تحليل: وثاقت روايات ابن عباس در تفسير طبرى) نام دارد. در اين دو فصل مؤلف از ميان تمام روايات اسلامى, روايات تفسيرى, و از ميان مجموعه روايات تفسيرى, تفسير طبرى را برمى گزيند و تكيه اصلى خويش را بر مجموعه روايات منقول از ابن عباس در اين تفسير مى نهد. بدين سان, وى به بررسى تمام رواياتى مى پردازد كه در سلسله اِسناد آن ها, نام عباس به عنوان راوى يا مفسّر اصلى آمده است و از اين راه, به گفته خود, روش و مكتب تفسيرى ابن عباس به عنوان راوى يا مفصر اصلى آمده است و از اين راه, به گفته خود, روش و مكتب تفسيرى ابن عباس (يا به تعبير دقيق تر, روش تفسيرى مجموعه روايات منسوب به ابن عباس) را به عنوان مشت نمونه خرورار, انگشت نگارى مى كند. استنتاج نهايى وى اين است كه اسنادهاى معينى كه در ابتداى اين روايات آمده اند, مرجع موثق و قابل اعتمادى براى اطلاعات تاريخى نيستند. به همين ترتيب, وى اين ديدگاه را تقويت مى كند كه چهره اسطوره اى ابن عباس احتمالاً توسط عباسيان به طرزى ماهرانه براى او جعل شده است. فصل ششم و آخر كتاب حاوى نتيجه گيرى هاى مؤلف است.
كتاب تكوين و تكامل تفسير در نخستين سده هاى اسلامى, جدا از پاره اى استنتاج هاى ظنّى و عجولانه اش, حاوى اطلاعات جامعى در باب تاريخ تفسير و حديث ـ بيش تر از منظر غربيان ـ و آرا و نظريات مطرح شده در اين باب است. از اين منظر, اين كتاب با توجه به دسته بندى هاى دقيق و جامعش, مى تواند اثرى آموزشى در دانشگاه هاى غربى و نيز مرجعى تحقيقى براى ما مسلمانان به حساب آيد. اين كتاب اكنون به همّت آقايان محمدكاظم رحمتى و مرتضى كريمى نيا در حال ترجمه به فارسى است و اميد است كه قرآن پژوهان و علاقه مندان فارسى زبان به زودى بتوانند از محتواى آن اطلاع يابند. اميد است در شماره آينده همين مجله به معرفى تفصيلى اين اثر توفيق يابيم.