آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢

برگى از تاريخ كتابدارى در ايران
هدايى محمد

مقدمه
منابع كهن ايران حاكى از وجود كتابخانه ها و كتابداران اهل ذوق است; اما اسناد موجود از روش ها يا مدارس تربيت كتابدار نشانى نمى دهند. از فحواى متون مى توان استنباط كرد كه انتخاب كتابدار براى كتابخانه هاى كهن ايران براساس دانش و فضل فردى آنان بوده است و شناختى كه احتمالاً صاحبان كتابخانه هاى شخصى و يا متوليان كتابخانه هاى غيرشخصى (مثلاً كتابخانه هاى مدارس نظاميه) از علم و فضل اين افراد داشته اند.
تحولات سياسى و اجتماعى و فرهنگى و اقتصادى ايران پس از مشروطيت, الگوهاى كتابخانه و كتابدارى جديد را به كشور معرفى مى كند و كتابخانه ها به عنوان مؤسساتى نسبتاً همگانى تلقى مى شوند و اندك اندك تصورى از كتابدارانى با شرح وظايفى معين و امروزى در ذهن دولتمردان شكل مى گيرد.
نخستين نشانه هاى چنين تصورى را در سيصد وشصت و هشتمين جلسه شوراى عالى معارف و دو مصوبه آن ـ يكى در تأييد دانشنامه فنى كتابدارى دكتر محسن صبا و ديگرى در رابطه با تصويب برنامه تحصيل كلاس كتابدارى و آيين نامه كلاس كتابدارى ـ مشاهده مى توان كرد و براساس مصوبات اين دو صورت جلسه, سال ١٣١٦ را مى توان سال مبارك آغاز كتابدارى نوين ايران شمرد. نخستين متخصص كتابدارى در ايران
در صورت جلسه ٣٥٠ شوراى عالى معارف (مورخ ٢٥/٣/١٣١٦) طى پيشنهاد شماره ١٧٠٣ اداره تعليمات عاليه دو مدرك تحصيلى خارجى, به شرح زير, بررسى و تأييد مى شود:١
پيشنهاد شماره ١٧٠٣ اداره تعليمات عاليه مورخ ٢٥/٣/١٣١٦ مطرح و صحت مدارك تحصيلى ذيل:
دانشنامه دكترى در ادبيات صادر از دانشگاه پاريس مورخ ١٤ اكتبر ١٩٣٦
دانشنامه فنى كتابدارى صادر از طرف وزارت معارف فرانسه مورخ ١٠ مه ١٩٣٥
رساله دكترى راجع به كتب زبان فرانسه در خصوص ايران Bibliographie francaise de ١صIran و تعلق آنها به آقاى محسن صبا داراى رونوشت ورقه شناسنامه شماره ١٢١١٧ مورخ ٢٢ عقرب ١٢٩٨ صادر از بخش ٢ تهران تصديق و مشاراليه دكتر در ادبيات فرانسه و متخصص در كتابدارى شناخته شد. (ص٤٢ صورتجلسه).
اين نخستين بار است كه اصطلاح كتابدارى به صورت رسمى وارد صورت جلسات دستگاه معارف ايران مى شود. شايد بر اثر حضور اين نام يا اين اصطلاح باشد كه در كمتر از يك سال بعد (در ارديبهشت ١٣١٧) رشته يا كلاسى با عنوان رسمى كتابدارى در فرهنگ (معارف) ايران تشكيل مى شود; گرچه هيچ نشانى از نام دكتر محسن صبا در برنامه ريزى كلاس كتابدارى و مدرسين و ممتحنين اين كلاس نيست. نخستين كلاس كتابدارى ايران
در سيصد و شصت و ششمين جلسه شوراى عالى معارف, به صورت خلاصه از (برنامه تحصيل كلاس كتابدارى) سخن مى رود:
…برنامه كلاس درس كتابدارى به ضميمه نامه شماره ٦٠ـ٦/٢/١٧[١٣] كتابخانه ملى مطرح, پس از مذاكرات و شور در كليات مقرر گرديد كميسيونى مركب از آقايانى كه آن برنامه را تهيه كرده اند و آقايان رشيد ياسمى و دكتر زنگنه و دكتر شايگان تشكيل و با رعايت نظراتى كه در شورى اظهار گرديده برنامه تفصيلى كلاس مزبور را تنظيم و براى تصويب به شورى ارسال دارند.
سپس در سيصدوشصت وهشتمين جلسه شوراى عالى معارف (٣/٣/١٣١٧), نخستين آيين نامه كلاس كتابدارى به شرح زير تصويب مى شود:
آيين نامه كلاس كتابدارى كه در ضميمه پيشنهاد شماره ١٣٢ـ٣/٣/١٧ اداره انطباعات (كتابخانه ملى) ارسال شده بود, مطرح و با اصلاحاتى به شرح ذيل به تصويب رسيد:
آيين نامه كلاس كتابدارى
براى پرورش عده اى كتابدار يك كلاس كتابدارى موقتا در تهران تأسيس مى شود.
ماده اول: دوره تحصيلات علمى و عملى كلاس كتابدارى دو ماه و مجانى است.
ماده دوم: داوطلبان ورود به كلاس كتابدارى بايد داراى شرايط ذيل باشند:
١. داشتن گواهى نامه دانش سراى مقدماتى پسران يا دوره كامل متوسطه.
٢. داشتن گواهى از طرف رئيس آموزشگاه يا رئيس معارف هر محل مشعر بر حسن اخلاق و ذوق كتابدوستى و حسن خط و سلامت چشم داوطلب.
دانستن يك زبان خارجى (عربى ـ فرانسه ـ انگليسى) نيز محل توجه خواهد بود.
تبصره١: اشخاصى كه لااقل يك سال در يكى از كتابخانه هاى رسمى خدمت كتابدارى كرده باشند با پيشنهاد مدير كلاس و تصويب وزارت معارف مى توانند در تحصيل اين كلاس شركت كنند.
تبصره٢: پذيرفتن داوطلب بر طبق مقررات سابق با مدير كلاس است و پس از پذيرفتن داوطلبان پرونده آنها را به وزارت معارف گزارش مى كند.
ماده سوم: اشخاصى كه به گرفتن گواهى نامه رسمى كلاس كتابدارى نايل مى شوند حق دارند در كتابخانه ها به سمت كتابدار استخدام شوند و خدمت كتابدارى براى آموزگاران رسمى مانع تدريس نخواهد بود.
ماده چهارم: گواهى نامه كلاس كتابدارى فقط از لحاظ فنى كتابدارى داراى اعتبار خواهد بود. (ص٢٣٦ صورتجلسه)
برنامه كلاس كتابدارى نيز در همين جلسه مطرح مى شود و با چند فقره اصلاح به شرح ذيل به تصويب مى رسد:
برنامه كلاس كتابدارى در جلسه ٣٦٦ مطرح و مقرر شده بود كميسيونى مركب از آقايانى كه آن برنامه را تهيه كرده اند و آقايان رشيد ياسمى و دكتر زنگنه و دكتر شايگان تشكيل و با رعايت نظراتى كه در شورى اظهار گرديده برنامه كلاس مزبور را تنظيم و براى تصويب به شورا ارسال دارند. در اين جلسه برنامه مزبور كه توسط كميسيون تهيه و در ضميمه نامه شماره ٢٠١٧ـ٤/٣/١٧ اداره انطباعات ارسال شده بود مطرح و با چند فقره اصلاح به شرح ذيل به تصويب رسيد: برنامه كلاس كتابدارى
١. روش الفبايى كتابدارى علماً و عملاً و ساير روش هاى كتابدارى عملاً/٣٠ ساعت
(مقصود از روش الفبايى تنظيم كتاب روى برگه هاى مخصوص برحسب تقسيم نام كتاب ـ نام مؤلف ـ موضوع مى باشد)
٢. كليات كتابدارى به شرح ذيل:/٣٠ ساعت
الف. كتابخانه (ساختمان ـ اثاثيه ـ تالار مطالعه)
ب. وظايف (خريدارى كتاب ـ انتخاب مجلات و روزنامه ها ـ اهداء كتاب ـ مبادله كتاب)
ج. ارتباط با مردم (نگاهدارى آمار ـ امانت دادن كتاب ـ مناسبات با مراجعه كنندگان ـ آيين نامه و وضع تالار مطالعه ـ ساعات كار)
د. ارتباط با كتابخانه ها و كتابفروشى ها
ه. وسايل محافظت (تجليد و صحافى ـ بازرسى ـ حفظ كتاب و كتابخانه ـ مهر كردن كتاب ـ وسايل جلوگيرى از دزدى و گم شدن كتاب ـ وسايل جلوگيرى از حريق)
و. وسايل كار (كتاب هاى عمده اى كه يك كتابخانه را تشكيل مى دهند ـ كتاب هايى كه براى تشكيل يك كتابخانه مفيد است ـ كتابفروشى هاى معروف داخله كشور ـ كتابفروشى هاى معروف خارجى)
٣. تاريخ مختصر كتاب: تاريخ مختصر كتابخانه هاى قديم و جديد ايران, شناساندن كتابخانه هاى بزرگ كشورهاى دنيا, شناسايى فهرست هاى كتاب مربوط به ايران/١٠ ساعت
٤. شناساندن كتاب هاى قديمى و خطى: تذهيب و نقاشى, تجليد, تاريخ كاغذ, تاريخ چاپ, معرفى نسخه هاى قديمى و اهميت آن, راه شناختن خط مؤلف در صورت نداشتن رقم و يا سابقه به خط مؤلف, علت اهميت نسخه هاى خطى, راه شناختن مؤلف و نام كتابى كه در مقدمه و خاتمه نامى از آن دو نباشد و يا اول و آخر كتاب افتاده باشد, چاپ هاى كهنه كه ارزش و اهميت دارد, فرق ميان اقسام تذهيب و نقاشى, صحافى قديم و جديد و امتياز هريك, اقسام جلدها, تاريخ پيدايش كاغذ و اقسام آن, صنعت متن و حاشيه كردن اوراق كتاب, تاريخ چاپ و تحولات آن./١٠ساعت
٥. تاريخ خط و خطاطان معروف: پيدايش و تحول خط, انواع خط هاى ايران پيش از اسلام و بعد از اسلام, تحول حروف و رسم الخط فارسى در دوره هاى مختلف, تاريخ خطاطان معروف كه مبتكر و صاحب سبك بوده اند و معرفى از سبك آنها./١٠ساعت
٦. اقسام مقدمه نويسى و سبك نگارش كتاب از روى نمونه هايى كه به شكل منتخبات اختيار مى شود, تاريخ اجمالى سير زبان فارسى و عربى و سبك هاى نظم و نثر دوره هاى مختلف تاريخ ايران و شرح احوال و صورت كتاب هاى مشهور نويسندگان معروف ايران و نام بزرگان و شاهان و وزيرانى كه مشوق تأليف بوده اند و به نام آنان كتاب هايى نوشته شده است./٣٠ساعت
٧. براى قسمت عملى و تمرين در كتابخانه/١٢٠ساعت
تبصره: تقسيم ساعات و محل دروس نظرى و تمرين عمليات با نظر رئيس كلاس و تصويب وزارت معارف است.
دو ماه بعد نيز ـ در جلسه ٣٧٢ شوراى عالى معارف ـ آيين نامه امتحانات كلاس كتابدارى به تصويب مى رسد:
آيين نامه امتحانات كلاس كتابدارى كه در ضميمه نامه شماره ٦٦٩٣ـ ٢٥/٥/١٧ اداره انطباعات ارسال شده بود, مطرح و پس از مذاكره با اصلاحاتى به شرح ذيل تصويب شد: آيين نامه امتحانات كلاس كتابدارى
ماده اول: مواد امتحان كلاس كتابدارى موافق با برنامه تحصيلات مصوب شوراى عالى معارف است.
ماده دوم: امتحانات كتبى و شفاهى است و مواد امتحانات و حداكثر مدتى كه براى هريك از امتحانات كتبى معين مى شود به قرار ذيل است:
١. روش الفبايى كتابدارى/ ٥/١ساعت
٢. روش غير الفبايى كتابدارى/ ٥/١ساعت
٣. كليات كتابدارى/ ٢ساعت
٤. اقسام مقدمه نويسى/ ٢ساعت
٥. تاريخ خط و خطاطان/ ١ساعت
٦. تاريخ كتاب و كتابخانه/ ١ساعت
٧. كتاب شناسى قديمى/ ١ساعت
ماده سوم: حداكثر نمره امتحان ٢٠ و نمره صفر در امتحان كتبى سبب محروميت و از صفر به بالا كليه نمره هاى كتبى و شفاهى هر درس جمع و معدل گرفته مى شود. حداقل نمره قبولى در مجموع درس هفتاد است.
تبصره: در صورتى كه كسى تا دو نمره از مجموع نمره ها كسر داشته باشد به تصويب هيأت ممتحنه ممكن است آن دو نمره را به مجموع نمره ها افزود.
ماده چهارم: اين امتحان به هيچ وجه تجديد نمى شود و اشخاصى كه در يك ماده از امتحانات كتبى غايب باشند, غيبت آنها به منزله نمره صفر است.
ماده پنجم: تقلب در امتحان موجب محروميت از امتحان است.
ماده ششم: هر ساعت غيبت از دروس كلاس باعث كم شدن يك نمره از مجموع نمره هاى امتحان است.
ماده هفتم: شصت ساعت غيبت بدون عذر موجه از درس هاى كلاس موجب محروميت از امتحان است.
ماده هشتم: هيأت ممتحنه عبارت از معلمين مربوط هر درس, و رياست هيأت ممتحنه به عهده مدير كلاس است.
ماده نهم: سؤالات امتحانات كتبى در هر جلسه امتحان از طرف معلم مربوط با نظر مدير كلاس تعيين مى شود.
ماده دهم: مدير كلاس پس از انجام امتحانات صورتى از كليه داوطلبان با ذكر نمره هاى آنها كه به امضاء هيأت ممتحنه رسيده است تقديم پايگاه وزارت مى نمايد. (ص٢٦٣ صورت جلسه).
يكى از دانش آموختگان اين كلاس ها مرحوم دكتر ضياءالدين سجادى است كه شرح اين كلاس را در مقاله اى با عنوان (نخستين كلاس كتابدارى در ايران) (خبرنامه انجمن كتابداران ايران, شماره اول, بهار ١٣٥١, ص٢٧ـ٣٠) بيان داشته است. در اين مقاله, كه جنبه اجرايى اين كلاس را نشان مى دهد, حاوى نكات ارزنده اى هست كه بعضا نقل مى شود:
نخستين كلاس كتابدارى با برنامه منظم و تصويب شده, در تابستان ١٣١٧ خورشيدى از طرف وزارت فرهنگ آن زمان در تهران تشكيل شد.٢
… مدير كلاس مرحوم دكتر مهدى بيانى و محل تشكيل كلاس دانشسراى عالى پيشين (ساختمان شماره٢ فعلى دانشكده ادبيات و علوم انسانى, سه راه ژاله) بود.
مواد درسى اين كلاس عبارت بود از:
١. روش الفبايى كتابدارى و ساير روش ها (٢٠ساعت)٣ كه خانم مقدم (همسر آقاى دكتر محسن مقدم) به زبان فرانسوى تدريس و تقرير مى كردند و آقاى دكتر مقدم به فارسى ترجمه مى نمودند. قسمتى از اين درس را هم آقاى دكتر حق نظريان بر عهده داشتند.
٢. كليات كتابدارى درس مرحوم بيانى بود كه در ٣٠ ساعت تدريس مى شد.
٣. تاريخ مختصر كتاب و كتابخانه هاى ايران و جهان (١٠ساعت) به وسيله آقاى على پاشا صالح تدريس مى شد.
٤. شناساندن كتاب هاى خطى (١٠ساعت) به وسيله آقاى ابن يوسف شيرازى تدريس مى شد.
٥. تاريخ خط و خطاطان معروف (١٠ساعت) كه تدريس آن بر عهده آقاى احمد بهمنش بود.
٦. اقسام مقدمه نويسى و سبك نگارش (٣٠ساعت) به وسيله استاد فقيد احمد بهمنيار تدريس مى شد و تاريخ آخرين جلسه درس مرحوم بهمنيار كه در جزوه درس ايشان يادداشت كرده ام ١٣/٦/١٧ است.
از اواسط تيرماه تا آخر شهريور ماه جمعا ١٢٠ ساعت در اين كلاس تدريس مى شد و كلاس در هفته اول تيرماه ١٣١٧ با سخنرانى مرحوم دكتر سيد ولى الله نصر, معاون وزارت فرهنگ, گشايش يافت و گواهينامه ها در آغاز مهرماه, در تالار موزه, به دست مرحوم اسمعيل مرآت به دانشجويان داده شد.
دانشجويان كلاس حدود شصت تن از آموزگاران و دبيران و كتابداران بودند.
در جريان كلاس مرحوم محمدعلى تربيت و مرحوم سعيد نفيسى هريك راجع به كتاب و كتابخانه يكى دو سخنرانى مفيد ايراد كردند.
نكته قابل ذكر اين است كه يك چند وقت كلمه (ديوان) به جاى وزارت به كار مى رفت و بعد متروك شد و گواهى نامه كتابدارى كه به ما داده شد به جاى (وزارت فرهنگ) عنوان (ديوان فرهنگ) دارد و مدير كلاس و رئيس اداره انطباعات وزارت فرهنگ و وزير فرهنگ, اسماعيل مرآت, آن را امضا كرده اند.
…درس هاى نظرى كلاس كتابدارى عموماً با عمل در كتابخانه ها همراه بود و ديدار كتابخانه ها و طرز كار آنها بر سودمند بودن و جالب بودن درس هاى اين دوره از كلاس كتابدارى مى افزود.
مرحوم دكتر بيانى مدير كلاس كه خود رئيس كتابخانه ملى فرهنگ بود براى تنظيم و اجراى برنامه و اداره كلاس كوشش فراوان به كار مى برد و به همت او اين كار به سامان رسيد. خدايش رحمت كناد.
نگارنده اين سطور, اطلاعى از ادامه اين كلاس ها ندارد; اما همين كه كلاسى با رسم و نام كلاس كتابدارى در ايران داير شده است, خود نشانى از تحولى ـ هرچند مقدماتى ـ در نگرش ما نسبت به كتاب و كتابخانه و به خصوص نسبت به آموزش كتابدارى بوده است.
داستان كتابدارى و آموزش كتابدارى ايران در نيم قرن گذشته داستانى است پر فرود و فراز, كه وقتى ديگر مى طلبد و آدابى ديگر, و توفيقى كه فى الحال نگارنده را بدانها دسترسى نيست.منابع: ١. سجادى, ضياءالدين: (نخستين كلاس كتابدارى در ايران), خبرنامه انجمن كتابداران ايران, ١ (بهار١٣٥١), ص٢٧ـ٣٠. ٢. شوراى عالى معارف: دفتر پاكنويس صورت جلسات شوراى عالى معارف, از سيصد و چهل وسومين جلسه مورخ سه شنبه پانزدهم دى ١٣١٥ تا سيصد وهشتاد و سومين جلسه مورخ سه شنبه اول آذر ١٣١٧. پاورقي: ١. تا پايان مقاله, متن صورت جلسات شوراى عالى معارف بدون هيچ گونه تغيير منتقل شده است; ليكن در رسم الخط مختصر تغييراتى اعمال داشته ام. برخى از كلمات به هم پيوسته و از جمله, حرف اضافه (ب) آغاز كلمات را جدا كرده ام و به صورت منفصل نوشته ام. ٢. اصطلاح (فرهنگ) از مهرماه ١٣١٧, و از سيصدوهفتاد و هفتمين جلسه اين شورا (مورخ ١٢مهر ١٣١٧) به كار رفته است و استعمال اين اصطلاح توسط مرحوم دكتر سجادى توسّعاً و به معناى متداول زمان صورت گرفته است. ٣. در متن مقاله مرحوم دكتر سجادى ارقام ٣٠ساعت به ٢٠ تغيير يافته است كه احتمالاً سهو ماشين نويس است; زيرا مجموع ساعات نظرى كلاس به فرموده ايشان, همان ١٢٠ ساعت مندرج در صورت جلسات شوراى عالى معارف است.