آیینه پژوهش
آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١
توسعه آموزش و وضعيت كتابدارى در كشورهاى عربى خليج فارس
جميل آشور محمدصالح
##
مترجمان: احمد شعبانى و محمود تفقدى جامى##
آموزش كتابدارى در جهان عرب
اين بخش نگاهى به توسعه آموزش كتابدارى در منطقه عرب نشين خليج فارس دارد. پيشينه آموزش كتابدارى موارد ذيل را دنبال مى كند: نكات برجسته برنامه هاى جارى آموزش كتابدارى در هريك از كشورها و مشكلات معمول در آموزش كتابدارى در جهان عرب از جزئيات ويژه با تكيه بر اهداف و محتواى درسى براى برنامه هاى انفرادى به جهت ايجاز اجتناب شده است; با اين حال, ارجاعات به مقالات گزيده براى خوانندگان علاقه مند به مطالب بيش تر ارائه شده است. برنامه درسى١ و منابع براى آموزش حرفه اى و فعاليت هاى مرتبط با آموزش مداوم٢ و فراحرفه اى در بخش هاى ديگر مورد بحث و بررسى قرار مى گيرد.
آموزش كتابدارى در كشورهاى عربى خليج فارس از توسعه ممالك عربى ديگر به شدت متأثر است; به خصوص از مصر, كه نخستين انجمن كتابدارى و سنددارى در دانشگاه قاهره به سال ١٩٥١ تأسيس شده است.٣ بعدها اين انجمن به گروه علوم كتابدارى دانشكده هنر تغيير نام داد كه سطوح مختلفى از برنامه هاى آموزشى كوتاه مدت را تا سال ١٩٧٠ ارائه مى كرد. زمانى كه مطالعات تحصيلات تكميلى به سوى يك دوره معادل كارشناسى ارشد٤ آغاز شد,٥ اين گروه يك برنامه كارشناسى چهارساله را آغاز كرد, و اينك نيز دوره هاى كارشناسى ارشد و دكتراى تخصصى را ارائه مى كند.
فعاليت هاى آموزشى و تربيتى كتابدارى در جهان عرب نيز بيش تر مرهون كمك هاى ارائه شده توسط سازمان فرهنگى, علمى و آموزشى سازمان ملل متحد (يونسكو) و سازمان علمى ـ فرهنگى و آموزشى اتحاديه عرب٦ مى باشد. اقدامات سازمان يونسكو در سال ١٩٥٢ با تأسيس يك مركز توليدى آموزشى و تربيتى منطقه اى آغاز شد, كه مشتمل بر يك برنامه تربيتى و نمايشى كتابدارى در قاهره بود.٧ بعدها سلسله اى از سمينارهاى منطقه اى, در ارتباط با آموزش كتابدارى, از سال ١٩٥٩ تا ١٩٧٤ تشكيل گرديد. در سمينار ١٩٥٩, فقدان تسهيلات آموزش كتابدارى مناسب و ضرورت ايجاد مدارس كتابدارى تمام وقت با برنامه هاى آموزش كافى براى سطوح مختلف كار كتابخانه آشكار شد. اين سيمنار, به خصوص يونسكو را در ايجاد يك مدرسه كتابدارى منطقه اى در ناحيه به يارى طلبيد.٨ در ١٩٧٤ گردهمايى كارشناسان در طراحى ملى خدمات اسناد و كتابدارى كشورهاى عربى تشكيل گرديد. نشست مزبور, به نياز مؤسسات ملّى بر آماده سازى برنامه هاى آموزش تخصصى تأكيد داشت. گردهمايى به چند توصيه مبادرت كرد, كه از جمله ضرورت ايجاد آموزش حرفه اى در زمينه خدمات اسناد و كتابدارى به منزله بخشى كامل از ساختار
آموزش ملّى در دانشگاه ها و ديگر مؤسسات آموزش عالى بود.٩
ديگر سمينارِ حائز اهميت در ارتباط با آموزش كتابدارى, به سال ١٩٧٦ در بغداد برگزار شد, كه مقامات ارشد مدارس كتابدارى درباره مسائل جارى تربيت نيروى انسانى, برنامه درسى, و مبادله هيأت علمى و مواد آموزشى بحث و گفتگو كردند.١٠ گردهمايى ديگرى از اين سلسله مجامع در رباط (مراكش) به سال ١٩٩٣ برگزار شد, كه وضعيت موجود و نيازهاى آموزشى آينده متخصصين اطلاع رسانى را در مناطق عربى مورد بررسى قرار داد. نمايندگانى از كشورهاى بحرين, اردن, مراكش, عمان, مصر, تونس, كويت, ليبى, و عربستان سعودى در آن شركت داشتند. گردهمايى مزبور, به برنامه هايى تأكيد داشت كه هدف آن گسترش كيفيت برنامه هاى علمى كتابدارى موجود در دنياى عرب بود. همچنين متخصصين بر پشتوانه مالى مناسب تر براى مدارس كتابدارى, گسترش كيفى مدارس و روش هاى تدريس, تأكيد بر كاربرد رايانه و تكنولوژى اطلاع رسانى در برنامه درسى, تشويق به پژوهش كيفى و فراهم آورى آموزش عملى بيش تر, و ايجاد زمينه كار براى دانشجويان تأكيد داشتند. آموزش مداوم براى متخصصين فارغ التحصيل و روش هاى كارآمد در طراحى, مديريت و ارزشيابى برنامه هاى علوم كتابدارى نيز توصيه گرديد.١١
در رقابت با نمونه آموزش كتابدارى در مصر, بيش تر كشورهاى عربى حوزه خليج فارس يك برنامه كارشناسى چهارساله را در علوم كتابدارى كه توسط دانشگاه ها اجرا مى شود, ارائه كرده اند. بحرين در اين زمينه استثنا است: يك برنامه كاردانى دوساله توسط گروه آموزشى وزارت آموزش و پرورش و يك دوره تحصيلات تكميلى معادل كارشناسى ارشد منابع آموزش و اطلاع رسانى توسط دانشكده علوم تربيتى دانشگاه بحرين اجرا مى شود. كويت يك دوره كاردانى١٢ را براى كتابداران كتابخانه آغاز كرده; ولى اخيراً آن را با ارائه برنامه هاى مجرد در خدمات كتابدارى و اطلاع رسانى و تكنولوژى آموزشى تقويت كرده است. دو برنامه مذكور توسط دانشكده آموزش و پرورشِ پايه, تحت نظارت حكومت محلى براى آموزش عملى تهيه و آماده مى شود. عربستان سعودى يك دوره كارشناسى را در اوايل سال هاى ١٩٧٠ برگزار كرد و برنامه هاى كارشناسى ارشد و دكتراى تخصصى را در دانشگاه هاى ملك عبدالعزيز و امام محمد بن سعود به آن افزود. هيچ گونه برنامه آموزش كتابدارى منظمى براى امارات متحده عربى قابل طراحى نبوده است.
آموزش كتابدارى در كشورهاى عربى خليج فارس
١. بحرينسابقه آموزش كتابدارى در بحرين به سال ١٩٧٨ باز مى گردد; زمانى كه مركز احياى آموزش و پرورش١٣, نخستين برنامه آموزشى را براى كاركنان كتابخانه آغاز كرد. كتابداران كتابخانه هاى آموزشگاهى و عمومى در اين برنامه شركت داشتند. پس از آن, بحرين چندين شيوه آموزش كتابدارى را مشتمل بر حضور كتابداران در برنامه هاى آموزشى, و كارگاه هاى عملى و برنامه هاى آكادميك در نواحى عربى ـ به مانندِ كشورهاى عربى ـ پذيرفت.١٤
اخيراً يك برنامه آموزش كتابدارى محلى در بحرين آغاز شده است. مديريت آموزش, كه به جاى مركز احياى آموزش و پرورش جايگزين شده, يك برنامه آموزشى را براى كتابداران آموزشگاهى آغاز كرد. هدف از اين برنامه, آموزش دوره هاى كاردانى به آموزگارانى است كه داراى مدرك دبيرستان يا معادل آن مى باشند. اين برنامه دوساله شامل بيست درس طبق جدول شماره١ است.١٥
يك برنامه كاردانى آموزش كتابدارى در دانشگاه بحرين راه اندازى شده است. برنامه منابع يادگيرى و اطلاع رسانى١٦ در پاسخ پروژه تحت نظارت, توسط وزارت آموزش و پرورش در سال ١٩٨٨ آغاز شد تا كتابخانه هاى آموزشگاهى را به مراكز منابع يادگيرى تبديل كند. به عنوان قسمتى از اين پروژه, مقدمات تحصيلات تكميلى, معادل كارشناسى ارشد در منابع يادگيرى و اطلاع رسانى پيشنهاد گرديد. اين برنامه توسط دانشكده علوم تربيتى دانشگاه بحرين از سال ١٩٩٠ اجرا شده است.١٧ برنامه منابع يادگيرى و اطلاع رسانى با هدف درك كلى منابع اطلاع رسانى, تكنولوژى رسانه ها, و عملكرد مركز منابع يادگيرى و كتابخانه اى را آماده سازى مى كند. برنامه مزبور قصد دارد براى فارغ التحصيلان كارشناسى, موضوعات پيش نياز متنوعى را در نظر گيرد تا در يك دوره كتابداران يا متخصصان مجرب رسانه ها آن را دنبال كنند. همچنين برنامه مذكور فرصت هايى را فراهم ساخته تا كتابداران و متخصصان رسانه ها را آماده سازد تا مهارت هاى خود را ارتقا دهند. جدول شماره٢ فهرست فرصت هاى اساسى در برنامه منابع يادگيرى و اطلاع رسانى را نشان مى دهد.
جدول شماره١.
برنامه كاردانى دوساله دانشجويان, بحرين
سال اول
مقدمه اى بر علوم كتابدارى
كتاب: اهميت و توسعه تاريخى آن
كتابخانه ها در جهان عرب
مديريت كتابخانه
خدمات فنى در كتابخانه ها
فهرستنويسى: نظرى و عملى
رده بندى: نظرى و عملى
كتاب هاى مرجع عربى و خارجى
سال دوم
مقدمه اى بر علوم اطلاع رسانى
خدمات كتابخانه اى
روش تحقيق: پرسشنامه ها
ارتباطات انسانى
ادبيات كودكان
توليد و كاربرد مواد ديدارى ـ شنيدارى
فهرستنويسى و رده بندى
نشريات ادوارى
منابع و مراجع اسلامى
مراكز اسناد و اطلاع رسانى
نمايه سازى و چكيده نويسى
بازديد منطقه اى از كتابخانه ها
جدول شماره٢.
برنامه كاردانى دوساله دانشجويان در منابع يادگيرى و اطلاع رسانى
آموزش و پرورش
روش هاى برنامه درسى و تدريس
روش هاى تحقيق
تكنولوژى آموزشى
توليد و كاربرد مواد آموزشى
روانشناسى
روانشناسى كودكان و نوجوانان
روانشناسى يادگيرى و مطالعه
علوم كتابدارى
مديريت مراكز منابع كتابخانه اى
رده بندى و فهرستنويسى
منابع و خدمات اطلاع رسانى
ميكرو كامپيوترها در كتابخانه
كارورزى
زبان انگليسى
علاوه بر برنامه يادشده, ديگر برنامه هاى آموزشى توسط مؤسساتى نظير كتابخانه انجمن بريتانيا,١٨ مركز اسناد و آموزش, مركز مطالعات و تحقيقات بحرين و مديريت آموزش بزرگسالان ارائه مى شود.
٢. كويت
نخستين برنامه رسمى در آموزش كتابدارى در كويت به سال ١٩٧٧ معرفى شد; زمانى كه يك برنامه كاردانى دوساله در علوم كتابدارى براى حرفه مندان مزبور در مؤسسه آموزشى تربيت معلم دولت كويت براى آموزش و پرورش عملى آغاز گرديد.١٩ انتظار مى رود فارغ التحصيلان اين برنامه, بسيارى از مشاغل خدمات كتابدارى را در كتابخانه هاى عمومى, آموزشگاهى, و دانشگاهى اشغال كنند. در سال ١٩٨٦ برنامه كاردانى دوساله به دوره كارشناسى چهارساله تغيير يافت.٢٠ يك گروه جديد علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در دانشكده آموزش و پرورش پايه راه اندازى شد كه جايگزين مؤسسه آموزشى تربيت معلم است. همچنين طرح هايى براى برنامه كارشناسى ارشد در مطالعات اطلاع رسانى در دانشگاه كويت فراهم شده است. شرح كوتاهى از اين برنامه ها در ذيل ارائه مى شود:
كارشناسى علوم كتابدارى و اطلاع رسانى:
اين برنامه هدفى ميان رشته اى را دنبال كرده و ١٣٠ واحدِ٢١ از كارورزى در مجموع براى آماده سازى زمينه اصلى و حرفه اى نياز دارد. شرح آن در جدول شماره٣ درج است.
جدول شماره٣.
كارشناسى علوم كتابدارى و اطلاع رسانى, كويت
دروس
حدود كلى آموزش
دروس اجبارى گروه
دروس اجبارى دانشكده
دروس اختيارى دانشكده
آمادگى حرفه اى
دروس آموزش و پرورش
روانشناسى, آموزش
تكنولوژى گردش هاى منطقه اى
آمادگى حوزه هاى اصلى
دروس اجبارى
دروس اختيارى
دوره كتابدارى و تكنولوژى آموزشى:
هدف برنامه كتابدارى و تكنولوژى آموزشى آمادگى متخصصان براى مراكز منابع آموزشى است. از فارغ التحصيلان اين برنامه انتظار مى رود در مدارسى كه بخشى از وزارت آموزش و پرورش هستند, اشتغال يابند. برنامه مزبور داراى ١٣٠واحد ساعتى است, چنانكه در جدول شماره ٤ درج است.
جدول شماره٤.
دوره تكنولوژى آموزشى, كويت
كليات تكنولوژى آموزشى
طراحى آموزشى
اصول عكاسى نورى
تصاوير و الگوهاى آموزشى
فيلم هاى آموزشى و كاربردهاى آن
وسايل آموزشى
اداره و خدمات مراكز مرجع آموزشى
تلويزيون آموزشى
پروژه
اصول روانشناسى در تكنولوژى آموزشى
تكنولوژى مواد و ابزار خام
روش ها و آموزش تكنولوژى
اصول فيزيك كاربردى
آمادگى حرفه اى
مقدمات تكنولوژى آموزشى
كارگاه توليد وسايل آموزشى (به استثناى كتابدارى و تكنولوژى آموزشى)
تحصيلات تكميلى در مطالعات اطلاع رسانى:
تأسيس مدرسه عالى علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در دانشگاه كويت به سال ١٩٧٧ صورت گرفته است.٢٢ از آن پس, تلاش هاى بسيارى براى تأسيس يك برنامه تحصيلات تكميلى در مطالعات اطلاع رسانى انجام شد. آخرين تلاش, فراهم آورى يك سند طراحى براى معرفى يك برنامه كارشناسى ارشد در سال ١٩٨٩ بود.٢٣ اين طرح, كه توسط سه شوراى بين المللى آماده شد, سرفصل هاى يك چارچوب روشن براى تأسيس برنامه كارشناسى ارشد در مطالعات اطلاع رسانى را ترسيم كرد. يك هماهنگ كننده تمام وقت براى برنامه علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در نظر گرفته شد, و يك طرح كاربردى توسط مشاورى ديگر براى تجهيزات فراهم گرديد.٢٤ آماده سازى براى آغاز برنامه عالى فوق در سال تحصيلى ١٩٩٢ـ١٩٩١ انجام گرفت; ولى به علت تهاجم عراق در سال ١٩٩٠ متوقف گرديد.٢٥
٣. عمان
آموزش كتابدارى در عمان به سال ١٩٧٩ باز مى گردد; زمانى كه مؤسسه اداره محلى٢٦ نخستين برنامه آموزشى را شروع كرد. برنامه مزبور يك دوره آموزشى كوتاه مدت براى كاركنان كتابخانه بود. بين سال هاى ١٩٧٩ تا ١٩٩٠ مؤسسه مزبور بيست برنامه را ارائه كرد و آموزش را براى سيصد و هشتاد و سه كتابدار فراهم ساخت.٢٧ اين برنامه داراى هشت درس پايه در آموزش كتابدارى بود:
١. مقدمه اى بر علوم كتابدارى و اطلاع رسانى;
٢. قوانين فهرست نويسى آنكلو ـ آمريكن;
٣. رده بندى دهدهى ديويى;
٤. مقدمات مديريت;
٥. مجموعه سازى;
٦. كليات مرجع;
٧. فراهم آورى٢٨;
٨. روش هاى تحقيق.
با تأسيس گروه علوم كتابدارى و سنددارى در دانشكده هنر دانشگاه سلطان قابوس يك برنامه آكادميك براى آموزش كتابدارى در سال ١٩٨٧ در عمان شروع شد.٢٩ اين برنامه يك دوره چهارساله بود كه ١٣٨ ساعت را دربر مى گرفت كه ٩٥ ساعت آن در زمينه علوم كتابدارى و سنددارى بود. ٤٣ ساعت ديگر, مشتمل بر دروس متنوعى چونان زبان عربى, ادبيات عربى, ادبيات انگليسى, تاريخ عمان, فرهنگ اسلامى, جغرافيا, فلسفه, روانشناسى تربيتى, و جامعه شناسى بود.٣٠ دروس اصلى در اين برنامه در جدول شماره ٥ انعكاس يافته است.
جدول شماره٥.
كارشناسى علوم كتابدارى عمان
سال اول (نيمسال اول)
زبان عربى
زبان انگليسى
مقدمه اى بر خدمات اجتماعى
مقدمات جغرافيا
مقدمات فلسفه
مقدمه اى بر علوم كتابدارى و سنددارى
مجموع: ٦درس
سال اول (نيمسال دوم)
عمان و تمدن اسلامى
زبان انگليسى
رسانه ها
مقدمات ادبيات
مجموع: ٦درس
سال دوم (نيمسال سوم)
تاريخ مؤسسات و تجهيزات اطلاع رسانى
كليات منابع اطلاع رسانى
زبان فرانسه
مجموعه سازى
مقدمه اى بر رايانه هاى شخصى
درس اختيارى
مجموع: ٦درس
سال دوم (نيمسال چهارم)
ميراث عربى
مقدمه اى بر علوم اطلاع رسانى
فهرستنويسى توصيفى
انتشارات
زبان هاى لاتين و يونان
درس اختيارى
مجموع: ٦درس
سال سوم (نيمسال پنجم)
نسخ خطى و مكتوبات عربى
رده بندى
خدمات كتابدارى و اطلاع رسانى
اداره كتابخانه ها و مراكز اطلاع رسانى
روانشناسى تربيتى, رشد و يادگيرى
كمك هاى آموزشى
مجموع: ٦درس
سال سوم (نيمسال ششم)
منابع كودكان و نوجوانان
نشريات ادوارى و انتشارات دولتى
فهرستنويسى موضوعى و نمايه سازى
كاربردهاى رايانه در كتابخانه ها
آرشيو
مقدمات آمار در علوم انسانى و اجتماعى
جامعه نوين عمان
مجموع: ٧درس
سال چهارم (نيمسال هفتم)
مواد ديدارى ـ شنيدارى
منابع مرجع (علوم انسانى, علوم اجتماعى, و تكنولوژى). اختيارى
نظام هاى اطلاعات كتابشناختى
كتابخانه هاى آموزشگاهى و عمومى
سنددارى
مجموع: ٥درس
سال چهارم (نيمسال هشتم)
انگليسى براى كتابخانه ها و مراكز اطلاع رسانى
كتابخانه هاى آكادميك و تخصصى
آموزش عملى در كتابخانه و مراكز اطلاع رسانى
اطلاع رسانى الكترونيكى و بازيابى
كتابخانه و شبكه هاى اطلاعاتى
اسناد عربى
مجموع: ٦درس
مجموع كل: ٤٨درس ٤. قطر
در قطر آموزش كتابدارى را مى توان با بنياد دانشگاه قطر در سال ١٩٧٤ـ١٩٧٣ مرتبط دانست. در ابتدا فقط يك درس در كتابدارى (مراجع) به عنوان درس اختيارى ارائه گرديد.٣١ با اين وجود, با توسعه برنامه هاى آكادميك در سال ١٩٧٨, هنگامى كه ديگر دانشكده ها ايجاد شدند, دروس كتابدارى به منزله دروس فرعى (با تاريخ به عنوان دروس اصلى) در گروه تاريخ و علوم كتابدارى واقع در دانشكده علوم انسانى و اجتماعى ارائه شد. اين برنامه داراى ١٤٨ واحد ساعتى تا رتبه كارشناسى بود كه به شرح زير مى باشد:
نيازهاى دانشگاهى/٢٤ساعت
نيازهاى دانشكده اى/٢٤ساعت
نيازهاى انتخابى دانشگاهى/١٠ساعت
نيازهاى تاريخى/٦٥ساعت
كتابدارى و آرشيو/ ٢٥ساعت
اين برنامه در سال ١٩٨٨ متوقف گرديد و يك دوره تحصيلات تكميلى معادل كارشناسى ارشد در دانشكده علوم انسانى و اجتماعى جايگزين آن شد.٣٢ براى ورود به اين برنامه احراز مدرك كارشناسى ضرورى است, و براى فراغت از آن به ٣٦ ساعت درس نياز دارد. به نحو طبيعى برنامه مزبور براى اتمام به سه نيمسال در طى يك سال تحصيلى آكادميك احتياج داشت. فهرست دروس مزبور در جدول شماره٦ آمده است.
جدول شماره٦.
دوره تحصيلات تكميلى معادل كارشناسى ارشد در علوم كتابدارى, قطر
دروس اجبارى
مقدمات كتابدارى و اطلاع رسانى
منابع اطلاع رسانى
تكنولوژى اطلاع رسانى
انگليسى تخصصى(١)
انگليسى تخصصى(٢)
مجموعه سازى
فهرستنويسى توصيفى
رده بندى
تجزيه و تحليل موضوعى
كليات مرجع
كتابشناسى ها
علوم اطلاع رسانى (كليات)
دروس اختيارى
شبكه هاى اطلاع رسانى پيوسته
انتشارات و سازمان انتشاراتى مدرن
كتابخانه هاى ملى
كتابخانه هاى دانشگاهى
كتابخانه هاى تخصصى
كتابخانه هاى عمومى
كتابخانه هاى آموزشگاهى
كتابخانه هاى كودكان
مطالب جارى (در آرشيوها) ٥. عربستان سعودى
آموزش كتابدارى در عربستان سعودى به سال ١٩٦٨ باز مى گردد; زمانى كه مؤسسه اداره محلى يك برنامه آموزشى شش تا هشت هفته اى را در كنار اشتغال افراد آغاز كرد.٣٣ سرانجام اين برنامه در چارچوب دوره دوساله در سال ١٩٨٥ راه اندازى شد.٣٤ آموزش حرفه اى در سال ١٩٧٢ آغاز شد, زمانى كه نخستين برنامه دانشگاهى در دانشگاه ملك عبدالعزيز در جده توسط گروه علوم كتابدارى كه در سال ١٩٧٥ تأسيس شده بود ارائه گرديد.٣٥ يك گروه علوم كتابدارى نيز در دانشگاه امام محمد بن سعود در رياض در همان سال راه اندازى شد.٣٦ يك دوره تحصيلات تكميلى معادل كارشناسى ارشد در رياض به سال ١٩٧٧ آغاز گرديد.٣٧ اين دوره بعدها متوقف گرديد و يك مدرسه نوين علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در دانشگاه ملك مسعود راه اندازى شد.٣٨
تأسيس يك گروه جديد در دانشگاه ام القراء شمار برنامه هاى آموزشى كتابدارى تخصصى را در عربستان سعودى به چهار برنامه رسانيد.٣٩ اضافه بر آن, يك برنامه كلى در زمينه كتابدارى در دانشكده هنر براى دختران به سال ١٩٨٣ در رياض آغاز شد.٤٠ به نحو هم زمان, پنج برنامه علوم كتابدارى و اطلاع رسانى توسط پنج مؤسسه ارائه شد, كه از آن جمله مؤسسه اداره محلى است, كه يك برنامه در سطح كاردانى ارائه مى كند.
در گروه علوم كتابدارى , در دانشگاه ملك عبدالعزيز و دانشگاه امام محمد بن سعود دروس آموزش كتابدارى را در هر دو سطح كارشناسى و كارشناسى ارشد, ارائه مى دهد; در حالى كه دو گروه ديگر (دانشگاه ام القراء و دانشگاه ملك سعود) فقط يك برنامه كارشناسى چهارساله را ارائه مى كنند. دانشگاه امام محمد نيز يك برنامه دكترا ارائه مى دهد. الصريحى گزارش مشروحى از آموزش كتابدارى در عربستان سعودى را در سال ١٩٨٥ تهيه كرد.٤١ حدود پنجاه درصد دروس در برنامه مدرك كارشناسى با حوزه علوم كتابدارى و اطلاع رسانى مرتبط است. كل ساعات لازم براى دستيابى به كارشناسى ارشد به ١٣٠ تا ١٧٧ ساعت مى رسد. اين ساعات مشتمل بر سه نوع درس مى باشد: واحدهاى اجبارى, اختيارى, و اختصاصى. علاوه بر كلاس هاى كارشناسى, دروس عالى براى داوطلبان كارشناسى ارشد نيز ارائه مى شود. دانشگاه امام محمّد, هفت درس عالى را براى دانشجويان متخصص در كتابدارى و نسخ خطى ارائه مى كند. دانشگاه ملك عبدالعزيز شش درس عالى را در علوم كتابدارى و اطلاع رسانى براى دانشجويانى كه درجه كارشناسى را اخذ كرده, ارائه مى كند و هفت درس در علوم اجتماعى را براى كسانى كه كارشناسى
علوم كتابدارى را اخذ كرده, ارائه مى دهد. آشور و چودرى تمام دروس علوم كتابدارى و اطلاع رسانى ارائه شده در مدارس كتابدارى عربستان را فهرست كرده, و آنها را به شش دسته تقسيم مى كنند (نگاه كنيد به جدول شماره٧).٤٢
جدول شماره٧ .
دروس علوم كتابدارى در مدارس كتابدارى پادشاهى عربستان سعودى
بنياد علوم كتابدارى و اطلاع رسانى
مقدمه اى بر كتابخانه ها, تاريخ كتاب, ارتباطات اطلاع رسانى, كتابدارى و جامعه
منابع اطلاع رسانى
مراجع, كتابشناسى ها, وغيره.
خدمات فنى
فهرست نويسى, رده بندى, نمايه سازى و چكيده نويسى, سلسله انتشارات, فراهم آورى, مجموعه سازى.
اداره كتابخانه
اصول و فنون مديريت و انواع كتابخانه ها
تكنولوژى اطلاعات
ماشينى كردن, كاربرد رايانه و دسته بندى اطلاعات, ذخيره سازى و بازيابى اطلاعات
دروس پيشرفته و تخصصى
عناوين تخصصى در كتابدارى, دروس احراز صلاحيت مانند روش هاى تحقيق و آمار و دروس تخصصى مثل كتابخانه هاى اسلامى براى معلولين, نسخ خطى
٦. امارات متحده عربى
در حال حاضر هيچ گونه برنامه آموزشى كتابدارى در امارات متحده عربى وجود ندارد. به عنوان بخشى از برنامه پيشرفت كاركنان, كتابداران كتابخانه هاى امارات متحده عربى به شركت در برنامه هاى آموزش كتابدارى ارائه شده در كشورهاى همسايه چونان عربستان سعودى و كويت تشويق مى شوند.٤٣ تلاش هايى توسط سازمان بين المللى يونسكو براى تربيت متخصصان كتابدارى و اطلاع رسانى انجام گرفته است. به علاوه, برنامه هاى منظمى توسط وزارت آموزش و پرورش و وزارت فرهنگ و اطلاعات براى افراد در حد متخصص وجود دارد. وزارت آموزش و پرورش تمايل زيادى در تنظيم برنامه هاى احياى آموزشى نيز نشان مى دهد كه آموزش كتابدارى يكى از دروس موجود در آن مى باشد. خلاصه مطالب
پس از فراهم آورى چشم اندازى بر برنامه هاى آموزش كتابدارى در كشورهاى عربى خليج فارس, تلخيص برنامه ها و مرور مشكلات اساسى ضرورى است.
كليه كشورهاى عربى ناحيه خليج فارس, به استثناى امارات متحده عربى, داراى برنامه هاى آموزش كتابدارى هستند. سه كشور عربستان سعودى, عمان, و كويت درجه كارشناسى ارائه مى دهند. كليه برنامه هاى مزبور در سطح دانشگاه از تاريخ سپتامبر ١٩٩٧, راه اندازى برنامه كارشناسى ارشد دوساله كويت در علوم كتابدارى و اطلاع رسانى در دانشكده هنر دانشگاه كويت ارائه مى شود. (برخلاف برنامه هاى ديگر, تدريس در اين برنامه به زبان انگليسى است). عربستان سعودى برنامه هاى تحصيلات تكميلى را در هر دو سطح عالى كارشناسى ارشد و دكتراى تخصصى ارائه مى كند. دامنه وسيعى براى پيشرفت برنامه هاى آموزش كتابدارى كليه كشورهاى عربى خليج فارس وجود دارد. با اين حال, كشورهاى مزبور از فقدان استاندارد و ارزيابى توسط يك مؤسسه معتبر رنج مى برند.
برخى از مشكلات اساسى در مواجهه با برنامه هاى علوم كتابدارى در دنياى عرب, كه شامل كشورهاى عربى خليج فارس مى شود, در گردهمايى كارشناسان آموزش متخصصان اطلاع رسانى در مراكش به سال ١٩٩٣ با مباحثات زيادى مطرح شد.٤٤
١. هيچ گونه نظامى, داخلى يا خارجى, و هيچ عمل اطمينان بخشى براى ارزيابى كيفيت برنامه ها وجود ندارد.
٢. هيچ ملاك يا استانداردى در تهيه تسهيلات براى دانشكده ها, برنامه تحصيلى, نيازمندى هاى ورودى, و غيره وجود ندارد.
٣. ارتباط بين برنامه هاى كارشناسى و كارشناسى ارشد آشكار نيست, و در نتيجه هيچ گونه اميدى به پيشرفت وجود ندارد.
٤. ارتباط بين ديدگاه هاى نظرى و عملى و سطح و حوزه كار و اهميت ويژه آنها به خوبى تعريف نشده است.
در حال حاضر, اين مشكلات همچنان وجود دارد. هيچ گونه رويه عملى براى حل آنها صورت نگرفته است. با اين حال اخيراً برخى از كشورهاى عربى خليج فارس با ارزيابى نظام هاى آموزشى خود به نيازهاى ضرورى توسعه و ساخت نظام هايى كه متضمن احتياجات فعلى باشد, مبادرت كرده اند. در كنار اين فرايند, اميد است تا برنامه هاى آموزش كتابدارى مورد ارزيابى قرار گيرد. همچنان اين اميد وجود دارد كه رشد گرايش به ارزيابى تكنولوژى اطلاع رسانى, سرانجام مدارس كتابدارى را براى تغيير برنامه ها در برابر احتياجات جامعه آنها متضمن سازد.
٢. كتابخانه ها و كتابدارى در كشورهاى عربى خليج فارس*
اين بخش از مقاله دورنمايى از وضعيت كتابخانه ها و كتابدارى در مناطق عرب نشين خليج فارس به دست مى دهد. پيشينه
در حالى كه سابقه كتابخانه در شبه جزيره عربى بسيار قديمى است, بنيانگذارى خدمات جديد كتابدارى و اطلاع رسانى در ناحيه كشورهاى عربى خليج فارس پديده اى كاملاً نو مى باشد. به علاوه, فراهم سازى خدمات كتابدارى در طى سى ـ چهل سال اخير در سطح خدمات و منابع موجود در كشورهاى منطقه از تنوع قابل ملاحظه اى برخوردار بوده است.٤٥ در حالى كه برخى كشورهاى عربى (مثل مصر, اردن, لبنان و سوريه) خدمات كتابدارى را به خوبى پايه ريزى كرده اند, ولى قادر نبوده كتابخانه هاى خود را روزآمد كرده يا بازسازى كنند و به لحاظ فقدان پشتوانه هاى مالى نتوانسته اند شايستگى و تخصص هاى تجربى را حفظ كنند. در مقابل, تا قبل از دهه ١٩٥٠ كتابخانه هاى اندكى در اكثر كشورهاى خليج فارس وجود داشته است. اكثر كتابخانه ها در كنار مؤسسات آموزشى به ويژه دانشگاه ها به وجود آمده اند. بعدها كتابخانه در دانشكده ها و مدارس راه اندازى شده, و اخيراً كتابخانه هاى عمومى و تخصصى پديدار گشته اند. كتابداران مجرب و شايسته نيز از كشورهاى ديگر به جهت حقوق بيش تر و مزاياى ديگر جذب شده اند. على رغم منابع فراوان, كتابخانه ها در نواحى عربى خليج فارس, نمونه م
وارد موجود در كشورهاى در حال توسعه هستند, و اكثر مسائل كتابدارى مشترك است.٤٦ توصيف مختصرى از پيشرفت هاى كتابدارى در يكايك كشورهاى خليج فارس در بخش بعد ارائه مى شود, و در انتهاى مقاله پيشرفت هاى منطقه مرور مى گردد.
كتابخانه ها در كشورهاى خليج
١. بحرينبراساس دائرةالمعارف جهانى كتابدارى و خدمات اطلاع رسانى انجمن كتابداران در سال ١٩٨٥, صدونودوهشت كتابخانه در بحرين وجود داشته است: سيزده كتابخانه عمومى, چهار كتابخانه دانشگاهى, صدوچهل ونه كتابخانه آموزشگاهى, و سى ودو كتابخانه تخصصى.٤٧ گزارشى جديدتر اشاره به صدوهفتاد كتابخانه آموزشگاهى و شصت وپنج كتابخانه تخصصى دارد و مراكز اطلاع رسانى به وزارتخانه ها, سازمان هاى دولتى, كارخانجات, سازمان هاى پژوهشى اختصاصى و تجارى وابسته بوده اند.٤٨ در مؤسسات آموزش عالى اين كشور تشكيلاتى وجود داشته كه سرانجام يك دانشگاه ملّى (دانشگاه بحرين) و يك دانشگاه ناحيه اى (دانشگاه خليج) را پى ريزى كرده اند. كتابخانه هاى وابسته به چنين مؤسسات دانشگاهى نيز براى سازمان بخشيدن به نظام كتابدارى متحد, همكارى و تشكل داشتند. نظام كتابدارى دانشگاه بحرين در حال حاضر داراى دو كتابخانه است, در حالى كه دانشگاه خليج دو كتابخانه مجزا را براى دانشكده هاى پزشكى و علوم تربيتى اداره مى كند.
در بحرين كتابخانه ملّى, كتابشناسى تجارى و فهرست ساليانه انتشارات بحرين وجود ندارد. مديريت كتابخانه هاى عمومى, از سال ١٩٨٠, فعاليت هاى خود را در گردآورى انتشارات بحرين گسترش داده, در حالى كه وظيفه جمع آورى مطالعات پژوهشى ـ علمى دولتى و فراهم آورى تسهيلات كتابشناسى اين موضوع را مركز مطالعات و تحقيقات بحرين به عهده دارد. هيچ گونه سياست ملّى براى كتابدارى و خدمات اطلاع رسانى تنظيم نشده است. يك انجمن كتابدارى در سال ١٩٨٥ تأسيس شد, ولى فعاليت كارى مشخصى گزارش نگرديد. اخيراً انجمن كتابدارى بحرين تحت نظارت وزارت اطلاعات احيا شد. فقدان نيروى انسانى متخصص و بومى موجب شده است كه بسيارى از پست هاى ارشد توسط كتابداران خارجيِ داراى مدرك كارشناسى ارشد در علوم كتابدارى اداره مى شود.٤٩ شمارى از كتابخانه ها, به اهميت كتابدارانِ حرفه اى توجه كرده و كارمندان خود را براى آموزش كتابدارى به ايالات متحده امريكا, بريتانيا, عربستان سعودى و مصر اعزام نموده اند. تأليفات فرهنگى در زمينه كتابدارى نيز در حداقل مى باشد, و كتابشناسى ها و راهنماهاى اندكى درباره بحرين گزارش شده است.٥٠ ٢. كويت
در اوايل دهه ١٩٧٠, خيل عظيمى از مدارس, كتابخانه هايى در درون خود داشتند, و كتابخانه هاى تخصصى برجسته بسيارى در كويت موجود بود. بعدها كتابخانه هاى دانشگاهى كويت به منزله نظام اصلى كتابدارى پديدار شدند. حتى كتابخانه ملّى و مركز ميراث ملّى, ارتباط نزديكى با دانشگاه كويت برقرار كردند.٥١ يك قانون تحويل نسخ رايگان٥٢ وجود داشت كه مقرر مى كرد پنج نسخه از تمامى انتشارات داخلى براى نگهدارى در مركز ميراث ملى ارائه شود. دپارتمان كتابخانه هاى دانشگاهى كويت نيز يك كتابشناسى گزيده در كويت و خليج فارس منتشر كرده كه شامل دو جلد و حاوى منابع عربى و خارجى بود.٥٣ اين حركت مى تواند يك اساس در كتابشناسى ملّى به شمار آيد.٥٤ با تأسيس مركز كتابخانه عمومى و بيست وچهار شعبه آن, خدمات كتابدارى عمومى در كويت به تحقق پيوست.٥٥ مركز اطلاع رسانى علمى و فنى ملى,٥٦ كه از بخش اسناد و اطلاعات تحت نظارت مؤسسه كويتى تحقيقات علمى٥٧ به وجود آمد, در معرفى خدمات اطلاع رسانى نوين همچون جستجوى پيوسته رايانه اى و ابزار پيشرفته براى اطلاع رسانى علمى در كشور نقش برجسته اى داشته است. اين مركز نيز مورد تهاجم عراق واقع شد, ولى
به سرعت بازسازى گرديد. اين مركز براى توسعه منابع و معرفى خدمات نوين, شامل تكميل سازى VTLS از جمله ماشينى كردن نظام كتابدارى, طرح هاى جاه طلبانه اى به عهده داشته است.٥٨
هرچند بسيارى از كويتى ها در زمينه كتابدارى در خارج از كشور تحت آموزش قرار گرفته اند, و نيروى انسانى در كتابخانه ها به طور قابل ملاحظه اى به خارج از كشور اعزام مى شوند, فعاليت هاى شغلى و توليدات ادبيات حرفه اى اندك است. در طراحى نيازهاى نيروى انسانى كتابخانه ها و كاركنان اطلاع رسانى در كويت, حسين احمد انصارى اشاره مى كند كه حداقل نيروى انسانى در اين زمينه تا سال ١٩٩٧ بايد به سرعت افزايش يابد.٥٩ ٣. عمان
يك بررسى در سال ١٩٩٢ خبر از صدوهفتادوهشت كتابخانه به طور كلى در عمان مى دهد. اين گزارش شامل سيزده كتابخانه آكادميك, صدوسى وچهار كتابخانه آموزشگاهى, بيست وشش كتابخانه دولتى و تخصصى, سه كتابخانه عمومى, و دو كتابخانه خارجى است.٦٠ هيچ گونه كتابخانه ملى به صورت رسمى وجود ندارد; اما يك حكم سلطنتى در سال ١٩٨٤ اعلام مى دارد قانون چاپ و نشر مستلزم ساخته كه نشر و ورود مواد چاپى به منظور ذخيره سازى توسط وزارت اطلاعات به پنج نسخه از هر كتاب نياز دارد.٦١ كتابخانه دانشگاه سلطان قابوس به عنوان نظام كتابدارى اصلى در كشور به شمار مى آيد. اين كتابخانه شامل كتابخانه اصلى, كتابخانه پزشكى, و يك كتابخانه مسجد است. برخى از كتابخانه هاى جديد دانشكده اى نيز در دانشگاه تأسيس شده اند.
كتابخانه دانشگاه سلطان قابوس در سال ١٩٨٦ با مجموعه نوين ١٦٠٠٠جلدى كار خود را آغاز كرد, ولى امكانات آن اساساً افزايش يافته است.٦٢ خدماتى نوين معرفى شده كه شامل تسهيلات جستجو با ديسك فشرده و يك سيستم ماشينى كامل مى باشد. در مدت چهار سال گذشته, مجموعه ديسك فشرده تا ده پايگاه اطلاعاتى گسترش يافته است. در كتابخانه, شصت ونه كارمند شاغل بوده كه سى وپنج نفر از آنها كتابدار حرفه اى هستند.
در مجموع كتابخانه هاى تخصصى در عمان وابسته به سازمان هاى دولتى و مؤسسات پژوهشى بوده, به استثناى تعداد محدودى از كتابخانه ها كه بخشى از سازمان هاى تجارى هستند. كتابخانه اسلامى وزارت فرهنگ و ميراث ملى تنها كتابخانه عمومى در كشور است. اين كتابخانه در سال ١٩٨٠ تأسيس شده و بيش از ٢٠٠٠٠ جلد كتاب دارد.٦٣ دو كتابخانه عمومى ديگر هم در حال توسعه هستند: كتابخانه عمومى فنى شركت توسعه مواد نفتى و نيز شاخه اى از كتابخانه اسلامى در ناحيه جنوب كشور.
در عمان هيچ گونه انجمن كتابدارى وجود ندارد. شمار كلى كتابداران متخصص كم است. عمان هم مانند ديگر كشورهاى خليج نيروى انسانى خارج رفته بسيارى براى تأمين كتابخانه ها و مراكز اطلاع رسانى خود به كار گمارده است. ادبيات كتابدارى محدود به مقالات چند نشريه و يك راهنماى كتابدارى است.٦٤ ٤. قطر
شالوده اطلاع رسانى در قطر شامل يك كتابخانه ملى, بيست وچهار كتابخانه عمومى, بيست كتابخانه آموزشگاهى, شش كتابخانه دانشگاهى, صدوپنجاه كتابخانه تخصصى, و صدوپنجاه مجموعه خصوصى است. كتابخانه عمده دانشگاهى, كتابخانه دانشگاه قطر مى باشد كه در سال ١٩٧٣ به عنوان كتابخانه اى براى دانشكده علوم تربيتى با مجموعه اى عالى حدود ٣٠٠٠ جلد كتاب آغاز به كار كرد. اين كتابخانه, اينك هشت شعبه با مجموعه اى حدود ٣٠٠٠٠٠جلد كتاب دارد.٦٥ كتابخانه ملى قطر و كتابخانه دانشگاه قطر پايگاه هاى اصلى نظام كتابدارى كشور محسوب مى شوند.٦٦
كتابخانه ملى در پايتخت كشور به نام دوحه واقع شده, و به عنوان يك كتابخانه عمومى نيز نقش خود را ايفا مى كند. اين كتابخانه در اوايل دهه ١٩٦٠ در نتيجه ادغام دو كتابخانه پديدار شد.٦٧ كتابخانه ملى قطر كتابشناسى كتب و جزوات٦٨ را از سال ١٩٧٠ در قطر منتشر مى سازد.٦٩ تا پايان سال ١٩٩١, بيست وچهار كتابخانه عمومى در قطر وجود داشته است. شش مورد آن تحت نظارت كتابخانه ملى, دو مورد زير نظر وزارت ارتباطات جمعى و پانزده مورد تحت توجه نيروهاى نظامى قطر قرار دارند; فقط يك كتابخانه شخصى موجود است كه زير نظر خاندان عبدالله الانصارى است.٧٠ بيش تر دبيرستان هاى قطر داراى كتابخانه هايى با مجموعه هاى عمدتاً عربى مى باشند. اكثر آنها داراى ساختمان كتابخانه مجزا نبوده و توسط كتابداران آموزشگاهى اداره مى شوند كه تعداد اندكى از آنها مدارج علوم كتابدارى را گذرانده اند. امانت كتاب, اساسى ترين خدمات فراهم شده است.
قطر كشور كوچكى است و شمار حرفه ها نيز ناچيز مى باشد; هيچ گونه فعاليت يا گروه صنفى برجسته اى گزارش نشده است. بسيارى از كتابدارانى كه براى آموزش كتابدارى به خارج اعزام شده, اكنون بازگشته اند و مسؤوليت كتابخانه هاى عمده را از كتابداران خارجى اخذ كرده اند. يك طرح آموزشى كتابدارى در حد كارشناسى براى تربيت كتابداران محلى شروع شده است. ٥. عربستان سعودى
تاشكندى در كتاب دايرةالمعارف كتابدارى و اطلاع رسانى جزئيات مبسوطى از توسعه كتابدارى در كشور پادشاهى عربستان سعودى ارائه مى دهد. وى يك بررسى پيرامون تاريخ تحولات كتابدارى نموده كه پيشرفت هاى جارى در كتابخانه هاى عمومى, دانشگاهى و آموزشگاهى و برنامه هاى آموزش كتابدارى را دربرمى گيرد.٧١ دوسارى واكِريش گزارش داده اند كه تا دهه ١٩٧٠ عربستان سعودى از كتابخانه و خدمات اطلاع رسانى ناچيزى برخوردار بود.٧٢ امان مى گويد كه در ١٩٧٩ تعداد ٢٢١ كتابخانه شامل ٧١ كتابخانه عمومى, ٢٨ كتابخانه تخصصى, و ٨٢ كتابخانه آموزشگاهى موجود بوده است.٧٣ در دهه ١٩٨٠ توسعه شبكه كتابخانه هاى عمومى با ايجاد دو كتابخانه معتبر به نام هاى كتابخانه عمومى ملك عبدالعزيز و كتابخانه ملى ملك فهد رشد خاصى يافت. با اين حال, توسعه شبكه كتابخانه هاى عمومى به علت فقدان هماهنگى و همكارى مايه تعجب بوده است.٧٤ هفت دانشگاه با كتابخانه هاى پربار وجود دارد, كه اكثر آنها ماشينى و به خوبى مجهز مى باشند. اين كتابخانه ها داراى امكانات بسيار براى دستيابى به منابع اطلاعاتى هستند. چودرى مى گويد: كتابخانه هاى دانشگاهى پيشرفته ترين مؤسس
ات در عربستان سعودى بوده اند.٧٥ معهذا, بررسى تازه اى از كتابخانه هاى آكادميك, مشكلاتى را در عملكرد كتابخانه هاى دانشگاهى توضيح داده است.٧٦ زهيرالدين خورشيد با بررسى عملكرد ده ساله كتابخانه ها و كتابدارى در عربستان سعودى, نتيجه مى گيرد كه فقدان طراحى ملى, عدم وجود قوانين كتابدارى, و انجمن هاى حرفه اى, و تجارت سطح پايين كتاب مايه خسارت به كتابخانه ها و توسعه مركز اطلاع رسانى مى شود.٧٧
اخيراً يك قانون رسمى واسپارى به تصويب رسيد و عملكرد آن به عهده كتابخانه ملى در رياض گذاشته شد. طرحى براى تصويب ارائه شماره بين المللى استاندارد كتاب٧٨ به كليه كتاب هاى چاپى نيز مطرح شده است.٧٩ شهر ملك عبدالعزيز براى علوم و تكنولوژى٨٠ كه به عنوان مركز ملّى عربستان سعودى براى علوم و تكنولوژى تأسيس شده, نقش برجسته اى براى برنامه ريزى و توسعه خدمات اطلاع رسانى در زمينه علوم و تكنولوژى ايفا كرده است. اين شهر نُه پايگاه اطلاعاتى ملى دارد, كه شامل پايگاه هاى كتابشناسى انگليسى و عربى, يك پايگاه واژگان فنى, و يك فهرستگان نشريات ادوارى است. شهر ملك عبدالعزيز براى علوم و تكنولوژى, داراى تجهيزات لازم براى دسترسى به پايگاه هاى خارجى از طريق خط مستقيم خدمات جستجوگر مى باشد.
متأسفانه هيچ گونه سياست اطلاع رسانى ملّى جامعى در عربستان توسعه نيافته است. على رغم اين كه تعداد كثيرى از كاركنان كتابخانه در كشور تحت آموزش قرار گرفته و صدها كتابدار دوره آموزش خود را در ايالات متحده آمريكا و بريتانيا گذرانيده اند, هنوز هم نيروى انسانى خارجى زيادى در كتابخانه و بخش هاى اطلاع رسانى وجود دارد. علاوه بر اين هيچ گونه انجمن كتابدارى وجود ندارد, و ادبيات حرفه اى در اين زمينه بسيار محدود و كم است. ٦. امارات متحده عربى
شبكه كتابدارى علمى مهم در امارات متحده عربى, متعلق به دانشگاه امارات متحده عربى است. اين شبكه شامل يك كتابخانه مركزى و پنج كتابخانه اصلى, كتابخانه ملى پزشكى آن و دو مركز منابع يادگيرى است. مجموعه كلى آن متجاوز از ٢٥٠٠٠٠ جلد كتاب به زبان عربى و انگليسى است. شبكه كتابدارى دانشگاهى امارات, خدمات مدرن بسيارى را آغاز كرده است. تسهيلات جستجو با ديسك فشرده معرفى شده و نظام ماشينى استفاده از بسته VTLS به كمال رسيده است. ديگر شبكه كتابدارى راه اندازى شده مهم در امارات, متعلق به دانشكده هاى عالى تكنولوژى است كه در حال حاضر شامل هشت ساختمان علمى مى باشد. هريك از آنها داراى يك مركز منابع يادگيرى با مجموعه اى از كتاب, نشريات, و مواد غيرچاپى است. فضاى جديد در شرف بازگشايى در سال آينده است.
دو واحد تحت نظارت وزارت فرهنگ و اطلاعات در حال اداره خدمات كتابدارى در امارات متحده عربى است. واحد كتابخانه ها وظيفه سازماندهى خدمات كتابدارى را در سراسر كشور بر عهده دارد, در حالى كه واحد فرهنگ, در داخل بنياد فرهنگى, توسعه كتابخانه هاى عمومى و كتابخانه ملى را در دوبى نظارت مى كند.٨١ كتابخانه عمومى دوبى منبع اصلى اطلاعات براى عموم مردم است. اين كتابخانه حاوى مجموعه حجيمى به زبان هاى عربى, انگليسى, و اردو مى باشد.٨٢ كتابخانه ملى, كه در سال ١٩٨١ تأسيس شده, داراى ٨٠٠٠٠٠ جلد كتاب و ١٥٠٠ عنوان نشريه ادوارى است.٨٣ كتابخانه ملى از سال ١٩٨٧ كتابخانه خليج فارس را نيز اداره مى كند كه مانند ايران و عراق كليه منابع درباره تمام كشورهاى حوزه خليج را دارا مى باشد. كتابخانه ملى, علاوه بر وظايف كلى ديگر, كتابشناسى ملى به زبان عربى و انگليسى و يك خبرنامه موسوم به رسالة المكتبة را منتشر مى كند.٨٤
اخيراً يك گروه كتابدارى تشكيل يافته, و مصمم به برگزارى سمينارهاى حرفه اى و برنامه هاى آموزشى مداوم است. همچون ديگر كشورهاى اطراف خليج, جامعه متخصصان امارات متحده عربى غالباً خارجى هستند, و توليد ادبيات حرفه اى و ارتباط با زمينه پژوهش در سطح پايين قرار دارد. پيشرفت هاى كتابدارى در خليج فارس
برخى پيشرفت ها تأثير زيادى بر كتابدارى و خدمات اطلاع رسانى در سراسر منطقه عرب نشين خليج فارس داشته است. اين موارد عبارتند از:
١. تحقق نظام ماشينى در كتابخانه ها و راه اندازى جستجوى پيوسته و تسهيلات ديسك فشرده;
٢. توسعه يك شبكه ارتباطى رايانه اى به نام شبكه خليج;
٣. خلق يك نظام امانت بين كتابخانه اى در منطقه خليج توسط دفتر عربى تعليم و تربيت براى كشورهاى عربى خليج فارس;
٤. شكل گيرى باب خليج فارس براى انجمن كتابخانه هاى تخصصى.
به نظر مى رسد كه اين پيشرفت ها بر برنامه هاى تعليم و تربيت تأثير داشته است.
در اواخر دهه ١٩٧٠, خدمات بازيابى اطلاع رسانى پيوسته در منطقه كشورهاى عربى خليج فارس معرفى شد. مركز اطلاع رسانى ملّى در وزارت دارايى و اقتصاد ملّى عربستان سعودى و مركز اطلاع رسانى شهر ملك عبدالعزيز براى علوم و تكنولوژى, از نخستين كتابخانه هايى بود كه استفاده از جستجوى پيوسته را به كار گرفتند. بعدها كتابخانه ها و مراكز اطلاع رسانى بسيارى در خليج به اين امر پيوستند كه از آن جمله دانشگاه كويت و مركز ملى اطلاع رسانى و تكنولوژى در كويت, دانشگاه نفت و معدن ملك فهد, و شركت آرامكو در عربستان سعودى مى باشند.٨٥ با ابداع پايگاه هاى ديسك فشرده, جستجو به شيوه رايانه اى در بسيارى كتابخانه ها ميسّر شد. چنين خدماتى موجب تأثير جديدى بر كتابخانه ها شد تا نظام خود را بازسازى كنند. ميرزا و صديقى با بررسى تأثير جستجوى ديسك فشرده بر خدمات مرجع, به ضرورت گسترش آموزش و حمايت از برخوردارى مزاياى چنين امكاناتى اذعان دارند.٨٦
دانشگاه نفت و معادن ملك فهد در ماشينى كردن نظام كتابدارى در اوايل دهه ١٩٨٠ يك مؤسسه پيشتاز بود.٨٧ همين نظام بعداً توسط پنج كتابخانه ديگر خليج, چهار كتابخانه در عربستان سعودى و يك كتابخانه در عمان اكتساب شد. عمان دومين كشور اطراف خليج بعد از عربستان سعودى در به كار گرفتن DOBIS/LIBISبود, زمانى كه دانشگاه عمان در سال ١٩٨٦ تأسيس شد, آن را به كار گرفت. در اواسط دهه ١٩٨٠, ديگر نظام ها (مثل VTLS, MINISIS) و برخى شبكه هاى خانگى به منظور رايانه اى كردن عملكرد كتابدارى در بسيارى از سازمان ها شروع به كار كرد. دانشگاه امام محمد بن سعود و شهر ملك عبدالعزيز براى علوم و تكنولوژى شبكه هاى خانگى را توسعه بخشيدند.٨٨ بعداً اينمجيك٨٩, يك شبكه ميكرو كامپيوترى در سه كتابخانه عربستان سعودى نصب شد, و اخيراً دينيكس٩٠ مورد حمايت قرار گرفته است. دو كتابخانه بانك در رياض, متن ماركوس٩١ از ويرايش دينيكس را نصب كرده اند, و يك بازرگان محلى براى طرح توسعه عربى متن دينيكس, هزينه اش را تقبل كرده است.
كويت با هدايت مؤسسه كويتى تحقيقات علمى در اوايل دهه ١٩٨٠ براى خودكار نمودن كتابدارى, سرمايه گذارى كرد; ولى با تجاوز عراق در سال ١٩٩٠ تلاش هاى مزبور به شدت به تعويق افتاد. اكنون يك برنامه ماشين با اجراى VTLS آغاز شده است. شاذه العون يك بررسى دقيق از فعاليت هاى مؤسسه كويتى تحقيقات علمى در زمينه ماشينى كردن كتابخانه به عمل آورده است.٩٢ اخيراً مؤسسه كويتى تحقيقات علمى يك شبكه محلى و شبكه هاى ديسك فشرده را به كار انداخته است, در حالى كه تلاش هايى براى ايجاد يك نظام خودكار كامل با هدف الكترونيكى شدن كتابخانه در دست اقدام است. در امارات متحده عربى ماشينى كردن كتابخانه با اجراى VTLS در دانشگاه امارات متحده عربى از سال ١٩٩٤ در حال فعاليت است.٩٣ دانشكده هاى عالى تكنولوژى هم ماشينى كردن را به كار خود افزوده اند.٩٤ به هر حال, على رغم به كارگيرى سريع تكنوولژى اطلاعات, كتابخانه هاى عربى خليج فارس با مشكلات فنى گوناگونى مانند استاندرد كردن, عربى نمودن, فقدان هماهنگى و همكارى مواجه هستند. اين موارد موضوع مطالعات و تحقيقات مختلفى بوده است,٩٥ و تماماً بر ضرورت توسعه عرب ـ مارك٩٦ و هماهنگى بهتر در ت
لاش هاى خودكارسازى براى بهره بردارى مؤثر از منابع اطلاعاتى محلى تأكيد دارد.
در ماه مه ١٩٨٥, يك شبكه رايانه موسوم به شبكه خليج براى تغذيه رايانه هاى مؤسسات علمى و پژوهشى منطقه خليج فارس تأسيس شد.٩٧ عضويت در اين شبكه به سازمان هاى غيرانتفاعى همچون مؤسسات آموزش عالى و مراكز توسعه و تحقيق محدود مى شود. عملكرد اصلى شبكه خليج عبارت از انتقال اطلاعات پايگاه اصلى, انتقال پيام (پست الكترونيك), انتقال كنفرانس هاى علمى٩٨ و دستورات است. يك جنبه مهم شبكه امكان تقسيم منبع اطلاعاتى است. توسعه آن براى همكارى و ارتباط كتابدارى راه هاى جديدى گشود. آشور, شعيب, و جميل قريشى موانع مختلفى از كاربردش را در ارتباط كاركرد شبكه اى, جستجو و امانت بين كتابخانه اى مورد بحث و بررسى قرار داده اند. تا به كارگيرى و استفاده از شبكه خليج را براى جستجو و تحويل اسناد تشويق كنند.٩٩
يك مجموعه قوانين امانت بين كتابخانه اى توسط دفتر عربى تعليم و تربيت براى كشورهاى خليج, در اواخر دهه ١٩٧٠ راه اندازى شده است. كتابخانه هاى عمده خليج موافقت هايى براى اجراى اين قوانين در ترويج تبادل منابع بين كتابخانه هاى داخلى امضا كرده اند. با توسعه پايگاه اطلاعاتى فهرستگان نشريات ادوارى١٠٠ و شبكه خليج, پيشرفت در فعاليت هاى امانت بين كتابخانه اى در منطقه پس از اجراى اين قوانين امكان پذير شد. با اين حال, انتظار مزبور به تحقق نرسيده و مشكلات جدى در ترقى فعاليت هاى امانت بين كتابخانه اى در خليج گزارش شده است. چودرى برخى مشكلات نظام مزبور را با استفاده از نتايج دو تحقيق تجربى در سال هاى ١٩٨٨ و ١٩٩٢ آشكار كرده است.١٠١ هورتون, صديقى, والابراهيم ابعاد مهم ديگر فعاليت هاى امانت بين كتابخانه اى را در ناحيه خليج فارس مورد بررسى قرار دپاورقي: * مشخصات مقاله مزبور به قرار ذيل است: Mohammed-saleh Jamil Ashoor and Abdus sattar Chaudhry. "Development of Library Education" in The Education of Library and Information Professionals in the Arabian Gulf Region. London; New York: ١٩٩٩, pp.٢٧-٤٣. ١. Curricula. ٢.Continuing education. ٣. A. Sharief, 'The Development of Professional Library Education in the Arab Countries,' International Library Review ١٣ (١٩٨١): ٨٧-١٠١. ٤ . نويسندگان متن به دوره Diploma Course در سطح تحصيلات تكميلى اشاره دارند, كه برنامه اى است يك ساله, بعد از دوره كارشناسى در دانشگاه هاى بريتانيا كه دانشجو پس از گذراندن دروس آن بدون اخذ پايان نامه تحصيلى فارغ التحصيل مى شود. ارزش آن از مدرك شناسى ارشد نازل تر بوده, و بر اين قرار به عبارت (معادل كارشناسى ارشد) برگردانيده است.(م) ٥. Armad Badr, 'Planning for a Faculty of Library and Information Science at Cairo University,' quoted in Sharief, op.cit. ٦. ALESCO ٧. F. Kent, 'Professional Training of Librarians,' Unesco Bulletin for Libraries ١٤ (١٩٦٠): ١٠١-٢. ٨. Sharief, op.cit. ٩. Meeting of Experts in National Planning of Documentation and Library Services in Arab Countries, Cairo, ١١-١٧ February ١٩٧٤. ١٠. Meeting of Supervisors of Library and Documentaion Schools in Arab Stated, Baghdad, ٥-٩ December ١٩٧٦. ١١. Meeting of Experts on the Education of Information Specialists in the Arab Region, Rabat, Morocco, ١٠-١٣ May ١٩٩٣, Final Report. ١٢. A Two-Year undergraduate diploma. ١٣. Rehabilitation and Training Center (RETC). ١٤. Rubhi Ulian, 'Library Science Programs in the State of Bahrain, in Michael Wise and Anthony Olden, eds, Information and Libraries in the Arab World. London: Library Association, ١٩٩٤, pp.٦٨-٨٠. ١٥. Ibid. ١٦. The Learning and Information Resources Program (LIRP). ١٧. Ibid. ١٨. The British Council Library. ١٩. Mohammad M. Aman, 'Arab Countries: Kuwait,' in Miles M. Jackson, ed., International Handbook of Contemporary Developments in Librarianship. Westport, CT: Greenwood Press, ١٩٨١, pp.١٢٤-٦. ٢٠. Yaser Y. Abdel-Motey and Nahla Al-Hamood, 'An Overview of the Impact of the Iraq. Aggression on Libraries, Information and Education for Librarianship in Kuwait,' Journal of Information Science ١٨ (١٩٩٢): ٤٤١-٦. ٢١. Credit hours. ٢٢. Aman, op.cit. ٢٣. Planning Document for the Establishment of a Graduate Program in Information Studies at Kuwait University, Safat, Kuwait, ٣١ July ١٩٨٩. ٢٤. Action Plan for the Establishment of a Graduate Program in Information Studies at Kuwait University, Safat, Kuwait, December ١٩٨٩. ٢٥. Tagreed Al-Qudsi, private communication. ٢٦ Institute of Public Adminstration. ٢٧. Meeting of Experts ة, Final Report, op.cit. ٢٨. Acquisition. ٢٩. Moosa N. Al-Mufaraji, 'Libraries and Library Education in Oman,' Journal of Information Science ١٨ (١٩٩٢): ٤٧١-٩. ٣٠. Ibid. ٣١. Shaban A. Khalifa, 'Libraries and Librarianship in Qatar,' Journal of Information Science ١٨ (١٩٩٢): ٤٢-٩. ٣٢. Ibid. ٣٣. Mohammad M. Aman, 'Arab Countries: Saudi Arabia,' in Jackson, op.cit., pp.١٢٦-٩. ٣٤. Abbas S. Tashkandy, 'Saudi Arabia, Libraries,' in Encyclopedia of Library and Information Science, Vol.٢٦. New York: Marcel Dekker, ١٩٧٩, pp.٣٠٧-٢٢. ٣٥. Ibid. ٣٦. Aman, 'Arab Countries: Saudi Arabia,' op.cit., pp.١٢١٦-٢٩. ٣٧. Tashkandy, op.cit. ٣٨. A. Sharif, 'The Development of Professional Library Education in the Arab Countries.' ٣٩. Saleh J. Ashoor and Abdus Sattar Chaudhry, 'Library and Information Science Education in Saudi Arabia,' in G.E. Gorman, ed., The Education and Training of Information Professionals: Comparative and International Perspectives. Metuchen, NJ: Scarecrow, ١٩٩٠, pp.١٤١-٥٨. ٤٠. Ibid. ٤١. Hassan A. Al-Sereihy, Continuing Library Education: Practices and Preferences of the University and Major Research Library Personnel in Saudi Arabia with Special Emphasis on Technical Services Staff. PhD thesis, Indiana University, ١٩٩٣. ٤٢. Ashoor and Chaudhry, op.cit. ٤٣. L.B. Kulburgi, An In-depth Evaluation of Development of Libraries and Information Services in the UAE after Its Independence: Possibilities, Problems and Current Boundaries of Building up an Effective Library and Information Services System. PhD thesis, Karnataka University, India, ١٩٩٢. ٤٤. Meeting of Experts ة, Final Report, op.cit. * Ashr, Muhmmad Salih Jamil; chaudhry, Abdus satt. اLibraries and Librarians shipب. in The Education of Library and information Professionals in the Arabian Gulf Region. London: Mansell, ١٩٩٩. pp. ١٣-٢٦. ٤٥. Marjoy Sliney, 'Arabia Deserta: The Development of Libraries in the Middle East,' Library Association Record (December ١٩٩٠): ٩١٢-١٤. ٤٦. Al-Qudsi-Ghabra Tugreed, 'Librarianship in the Arab Worls,' International Library Review ٢٠ (١٩٨٨) ٢٣٣-٤٥. ٤٧. S. Nazim Ali, 'Bahrain,' in ALA World Encyclopedia of Library and Information Services. ٢nd ed. Chicago, IL: American Library Association, ١٩٨٦, pp.٩٥-٧. ٤٨. Harold C. Young and S. Nazim Ali, 'The Gulf War and Its Effect on Information and Library Services in the Arabian Gulf with Paticular Reference to the State of Bahrain,' Journal of Information Service ١٨ (١٩٩٢): ٤٥٣-٦٢. ٤٩. Ibid. ٥٠. M. Mackee, 'Gulf States- Bahrain,' in Handbook of Comparative Librarianship. ٣rd ed. London: Clive Bingley, ١٩٨٣, p.٤٥١. ٥١. A Legal Deposit Law. ٥٢. Ahmad Badr, 'Kuwait, Libraries,' in Encyclopedia of Library and Information Science. New York: Marcel Dekker, ١٩٧٥, pp.١-١٨. ٥٣. Mohammad M. El Hadi, 'Kuwait,' in ALA World Encyclopedia of Library and Information Scrvices, op.cit. ٥٤. M. Mackee, 'Gulf States-Kuwait,' in Handbook of Comparative Librarianship. London: Clive Bingley, ١٩٧٥, p.٤٣٤. ٥٥. Mohammad Aman, 'Middle East-Kuwait,' in International Handbook of Contemporary Developments in Librarianship. Ed. Miles M. Jackson. Westport, CT: Greenwood Press, ١٩٨١, p.١٢٤. ٥٦. The National Scientific and Technical. ٥٧. Kuwait Institue for Scientific Research. ٥٨. Yaser Y. Abdel-Motey and Nahla Al-Namood, 'An Overview of the Impact of the -Iraqi Aggression on Libraries, Information and Education for Librarianship in Kuwait'; Shawky Salem, 'Tables and Photos on the Iraqi Aggression to the Library and Information Infrastructure in Kuwait'; Muhammas Aman, 'Libraries and Information Systems in the Arab Gulf States: After the War,' Journal of Information Science ١٨ (١٩٩٢): ٤٢٥. ٥٩. Hussain Ahmad Ansari, A Study of Supply and Demand of Library and Information Workers in Kuwait: Five Year Projections and Recommendations for Human Resource Planning. PhD thesis, Florida State University, ١٩٩٢. ٦٠. Moosa N. Al-Mufaraji, 'Libraries and Library Education in Oman,' Journal of Information Science ١٨ (١٩٩٢): ٤٧١-٩. ٦١. Martha L.P. Dukas, 'Oman,' in ALA World Encyclopedia of Library and Information Services, op.cit., pp. ٦١٠-١١. ٦٢. Moosa N. Al-Mufaraji, 'Libraries and Library Education in Oman,' Journal of Information Science ١٨ (١٩٩٢): ٤٧١-٩. ٦٣. Colin S. Johnston, 'CD-ROM Database Quality: Some Observations Based on Experience at Sultan Qaboos University,' Program ٢٨ (١٩٩٤): ٣٧٩-٩٤. ٦٤. Sultan Qaboos University, Oman Library Directory, ١٩٩٠. ٦٥. Shaban A. Khalifa, 'Library Education in Qatar, 'Journal of Education for Library and Information Science ٣٤ (١٩٩٣): ١٦٢-٤. ٦٦. Haseeb F. Rashid, 'Qatar Library Services: Present Problems and Future Prospects,' Libri ٣٨ (١٩٨٨): ٢١١-٢٠. ٦٧. Muhammad Hamad Al-Nassr, 'Qatar National Library,' in Encyclopedia of Library and Information Services. Vil.٤٤, Supple.٩. New York: Marcel Dekker, ١٩٨٩, p.٢٧٤. ٦٨. Bibliography of Books and Pamphlets. ٦٩. Mohammed M. El Hadi, 'Qatar,' in ALA World Encyclopedia of Library and Information Services, op.cit., p.٦٨٩. ٧٠. Shaban A. Khalifa, 'Library and Librarianship in Qatar, 'Journal of Information Science ١٨ (١٩٩٢): ٤٨١-٩. ٧١. Abbas S. Tashkandy, 'Saudi Arabia, Libraries,' in Encyclopedia of Library and Information Services. Vol.٢٦. New York: Marcel Decker, ١٩٧٩, pp.٣٠٧-٢٢. ٧٢. Fahd M. Al-Dosary and Abdul Rehman Ekrish, 'The State of Automation in Selected Libraries and Information Centers in Saudi Arabia,' Libri ٤١ (١٩٩١): ١٠٩-٢٠. ٧٣. Mohammad Aman, 'Middled East-Saudi Arabia,' in International Handbook of Contemporary Developments in Librarianship, op.cit., pp.١٢٦-٩. ٧٤. Hisham Abdullah Abbas, A Plan for Public Library System Development in Saudi Arabia. PhD thesis, University of Pittsburgh, ١٩٨٢. ٧٥. Abdus Sattar Chaudhry, 'Information Policies in Malaysia and Saudi Arabia,' Information Development ٩ (١٩٩٣): ٢٢٨-٣٣. ٧٦. J. A. Tameem, 'Academic Libraries in the Kingdom of Saudi Arabia,' International Library Review ٢٠ (١٩٨٨): ٤٧٧-٨. ٧٧. Zaheeruddin Khurshid, 'Libraries and Information Centers in Saudi Arabia,' International Library Review ١١ (١٩٧٩): ٩-٤١٩. ٧٨. ISBN ٧٩. Royal Decree. No. M/٢٦ dated ٧٠٩١٤١٢ (H) for Legal Deposit System, Ummul Qura ٦٩, ٣١ (١٧ April ١٩٩٢). ٨٠. King Abdulaziz City for Science and Technology. ٨١. L.B. Kulburgi, An Indepth Evaluation of Libraries and Information Services in the United Arab Emirates after Its Independence: Possibilities, Problems and Current Boundaries upon Effective Library and Information Service System. PhD thesis, Karnataka University, India, ١٩٩٢, pp.٧١-١٠٧. ٨٢. 'United Arab Emirates,' in World of Learning. ٤٤th ed. London: Europa Publications, ١٩٩٤, p.١٤٩٥. ٨٣. Mohammed Sadiq Jaffer, 'Medical Libraries and Their Services to the Health Sector in the United Arab Emirates (١٩٧١-١٩٩٣),' in Michael Wise and Anthony Oledn, eds, Information and Libraries in the Arab World. London: Library Association Publishing, ١٩٩٤, pp.٢١٤-٣٩. ٨٤. Bakri Musa Abdul Hai, 'Economic and Social Change in the Emirates: Is the Information Provision Adequate, in Wise and Oledn, ibis., ٢٤٠-١. ٨٥. Dosary and Ekrish, op.cit. ٨٦. Mohammad Ishaq Mirza and Moid Ahmad Siddiqui, 'Impact of CD-ROM Searvhing on Reference and Information Services,' Conference on Exploting Technology for Effective Information Management in the Arabian Gulf Region, Bahrain, ١٢-١٤ January ١٩٩٤. ٨٧. Saleh J. Ashoor, 'Planning for Library Automation at the University of Petroleum and Minerals,' Journal of Information Science ٥ (١٩٨٣): ١٩٣-٨. ٨٨. Dosary and Ekrish, op.cit., pp.١٠٩-٢٠. ٨٩. Inmagic. ٩٠. Dynix. ٩١. Marqis. ٩٢. Shadh Al-Own, 'Automation at KISR: Second Time Around,' Conference on Exploiting Information Technology, Bahrain, ١٢-١٤ January ١٩٩٤. ٩٣. 'UAE University First Site in Middle East,' VTLS Express ٢ (Spring/Summer ١٩٩٤). ٩٤. Automation for the LRCS of the Higher Colleges of Technology: Final Report. Prepared by Information Systems Consultants, December ١٩٩٣. ٩٥. Saleh J. Ashoor, 'Bibliographic Networking in the Arabian Gulf Region,' Resource Sharing and Networks ٤, ٢ (١٩٨٩): ١٣-٢٥; Dosary and Ekrish, op.cit.; Abdus Sattar Chaudhry, 'Training and Education for Library Automation in Saudi Arabia,' Conference on Gulf Libraries, Bahrain, ٣-٦ February ١٩٩٣; Husni Al-Muhtaseb, Saleh Ashoor and Zaheeruddin Khurshid, 'A Step towards Arabic Machine Readable Cataloging (ARABMARC),' Conference on Exploiting Technology for Effective Information Management in the Arabian Gulf Region, Bahrain, ١٢-١٤ Januray ١٩٩٤. ٩٦. ARAB-MARC ٩٧. Mohammed Ali Al-Tasan, 'Networking in the Islamic World: Lessons from Two Operating Systems in the Kingdom of Saudi Arabia,' Third Congress of Muslim Librarians and Information Scientists (COMLIS III), Istanbul, Turkey, Ministry of Culture, ١٩٨٩, pp.١١٧-٢٧. ٩٨. Tele Conference ٩٩. Ashoor, op.cit.; Shoaib A, Qureshi and Jamil Ahmad Qureshy, 'From Gulfnet to the Intermet: An Introduction to Networks and Their Applications in Libraries,' Conference on Exploiting Technology for Effective Information Management in the Arabian Gulf Region, Bahrain, ١٢-١٤ January ١٩٩٤. ١٠٠. KACST. ١٠١. Abdus Sattar Chaudhry, 'Interlibrary Loan in the Gulf Region: Problems and Prospects,' Third Congress of Muslim Librarians and Information Scientists, Istanbul, Turkey, Ministry of Culture, ١٩٨٩, pp.٥٥١-٨. ١٠٢. Weldon J. Horton, 'Interlibrary Loan Turnaround Times in Science and Engineering,' Special Libraries ٨٠ (١٩٨٩): ٢٤٥-٥٠; Moid A. Siddiqui, 'Interlibrary Loan Services of the King Fahd University of Petroleum and Minerals Library,' Journal of Interlibrary Loan and Information Supply ٢ (١٩٩٢): ١٥-٣١; Baha Al-Ibrahim, 'Interlibrary Loans in the Arabian Gulf: Issues and Requisition,' Interlending and Document Supply ٢١ (١٩٩٣): ٢١-٥. ١٠٣. AGC/SLA.