آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣
مؤسسه بين المللى مطالعات اسلامى در جهان نو١
ظفرى محمدرضا
دانشگاه هاى آمستردام, ليدن و اتريخت در هلند, اقدام به تأسيس مؤسسه اى به نام مؤسسه بين المللى مطالعات اسلامى در جهان نو نموده اند. علاوه بر اين, سازمان تحقيقات علمى هلند, وزارت آموزش, فرهنگ و علوم, و وزارت امور خارجه و توسعه همكارى نيز در ايجاد اين مؤسسه سهيم بودند و در سى ام ژوئن ١٩٩٨, اساسنامه آن تصويب گرديد.
مؤسسه مزبور, مطالعات راجع به پيشرفت هاى اجتماعى, فرهنگى, اقتصادى, سياسى و فكرى را در جهان اسلام و جوامع مسلمان گسترش داده, سازمان مى بخشد. هرچند, تأكيد آن, بر پيشرفت هاى اخير و كنونى است, از جنبه هاى تاريخى اين پيشرفت ها غفلت نكرده است. رويكردهاى مطالعاتى اين مؤسسه مشخصاً ميان رشته اى و تطبيقى بوده كه حلقه جغرافيايى وسيعى شامل همه نواحى جغرافيايى مربوط را در بر مى گيرد: آفريقاى شمالى, خاورميانه, كشورهاى مجاور صحراى آفريقا, آسياى مركزى, جنوب و جنوب شرق آسيا و مسلمانان پراكنده در كشورهاى غربى.
هرچند اين مؤسسه, ابتكارى ملى بوده و همكارى با دانشگاه هاى هلندى و مراكز تحقيقاتى در درجه اول اهميت براى آن قرار دارد, سمت و سوى اين مؤسسه بين المللى است. مؤسسه مزبور, طبق برنامه هاى معين, تخصص هاى موجود در هلند را نظام مى بخشد و منابع و مهارت هاى مؤسسات دانشگاهى غربى را با جهان اسلام پيوند مى دهد.
نشست هاى معارفه٢
وضعيت آشكار اين تأثير متقابل ملى و بين المللى, جلسات معارفه اين مؤسسه است. روز بازگشايى آن, اولين برنامه مربوط به نشست مورد نظر بود. با حمايت وزير همكارى توسعه, جلسات بعدى در شهرهاى جهان اسلام, برگزار مى گردد.٣ اين نشست ها براى مؤسسه, اساسى است; زيرا واسطه اى است براى معرفى اين مؤسسه به شركت كنندگان در نشست هاى علمى مربوط, و نيز بيانگر طرح ها و سياست هاى بين المللى آن خواهد بود.
پژوهش٤
پژوهش, فعاليت اصلى اين مؤسسه بين المللى است. اين مؤسسه در پى سياست هاى مطالعاتى آزاد و انعطاف پذير, با هدف بسيج علائق علمى و پشتيبانى از آنها در دو سطح ملى و بين المللى است.
برنامه مطالعاتى اين مؤسسه بدين شرح است:
ـ برنامه هاى مطالعاتى مشترك درازمدت;
ـ آتليه ها يا طرح هاى مطالعاتى مشترك كوتاه مدت;
ـ طرح هاى مطالعاتى شخصى.
اين مطالعات را اعضاى دانشگاهى متخصص و برجسته انجام مى دهند. عضويت اين اعضا, به صورت ملى يا بين المللى است و هيأت علمى آن از كاركنان مهم دانشگاهى اند.
طبق توصيه و موافقت كميسيون دانشگاهى مؤسسه, دانشگاه هاى شركت كننده و مدارس مطالعاتى, انتخاب, طرّاحى و اجراى برنامه هاى مطالعاتى درازمدت, به عهده صاحبان كرسى است. آنان با اعضاى ديگر مؤسسات ملى و بين المللى, بويژه مدارس مطالعاتى و سازمان هاى پيشنهاد دهنده طرح مطالعاتى, همكارى دارند. در بولتن هاى خبرى٥ اين مؤسسه از اشخاص علاقه مند, پيشنهادها و طرح هاى مطالعاتى درخواست مى شود و طرح هاى مشتركى كه با مطالعات در نواحى مختلف پيوند مى خورد, در اولويت است.
برنامه هاى مطالعاتى درازمدت٦
برنامه هاى مطالعاتى درازمدت, بخش اصلى مطالعات اين مؤسسه را تشكيل مى دهند. هدف از اين برنامه ها, تشويق مطالعات ميان رشته اى است كه بر پيشرفت هاى اجتماعى, اقتصادى, سياسى و فكرى جهان اسلام, بويژه نواحى اى كه تا حال موضوع مطالعات بوده اند, تمركز مى يابد. برنامه ها تطبيقى اند; بدين معنا كه دو يا چند منطقه جغرافيايى جهان اسلام را در بر مى گيرند. هريك از طرح ها متشكل از تعدادى برنامه است كه از نظر موضوع با هم مرتبطند. اين برنامه ها براى مدت حداكثر پنج سال تنظيم مى شوند. مسؤوليت انتخاب, طراحى و اجراى اين برنامه ها را مدير برنامه بر عهده دارد كه ترجيحاً يكى از صاحبان كرسى در اين مؤسسه خواهد بود. دانشجويان رشته دكترا در چارچوب همين برنامه متعهد مى گردند. محصول اين برنامه ها شامل پايان نامه هاى مقطع دكترا, رساله ها و نگاشته هاى مهمى است كه پژوهش هاى به عمل آمده را خلاصه مى كند.
گزارش نتايج و ترجمه آنها, به همراه توصيه هاى راجع به سياست ها و پژوهش هاى آينده در دسترس علاقه مندان قرار خواهد گرفت.
آتليه ها٧
سازماندهى آتليه ها ـ كه عبارتند از: پروژه هاى مطالعاتى درازمدت كه در آن تعدادى از محققان براى حداكثر يك دوره سه ماهه با يكديگر كار مى كنند ـ در اين مؤسسه صورت مى گيرد. هدف از اين آتليه ها, تشويق به همكارى عالمان رشته هاى مختلف تحصيلى, متخصصان منطقه اى و سنت هاى علمى است. آتليه ها براى تقويت همكارى مطالعاتى ميان منطقه اى قرار دارند.
پروژه هاى مطالعاتى شخصى٨
اين مؤسسه فرصت انجام كارهاى مطالعاتى را براى مدت حداكثر سه ماه در هلند, در اختيار دانشمندانى كه داراى موقعيت هاى بين المللى هستند, قرار مى دهد. اين رابطه دوستانه ممتاز, موجب ترويج همكارى با شخصيت ها و نهادهاى برجسته در زمينه مطالعه جوامع و اجتماعات مسلمان مى شود. به محققان جوانى كه توان انجام مطالعات نو را از خود نشان بدهند, فرصت مطالعاتى شخصى اعطا خواهد شد.
اعضاى دانشگاهى٩
در اين مؤسسه, مركزى براى دارندگان سه كرسى قرار دارد. اين سه استاد تمام وقت, در دانشگاه هاى عضو در هلند, منصوب خواهند شد. كرسى هاى مؤسسه, جهت تقويت و جذب دانشمندان بسيار برجسته و داراى موقعيت بين المللى ايجاد شده اند. آنان رابطه محكمى بين دانشگاه هاى عضو و مراكز تحقيقاتى به وجود آورده و پايگاه ملى استوارى را براى مؤسسه تضمين خواهند نمود. مدير دانشگاهى براى كرسى اين مؤسسه در دانشگاه ليدن منصوب مى شود. وى متصدى وظايف مؤسسه بوده و بر همه فعاليت هاى آن نظارت دارد. در مشاوره اى دقيق با كميسيون دانشگاهى و مراكز و مؤسسات مطالعاتى عضو, اين مؤسسه, مدير دانشگاهى و صاحبان كرسى هاى اين مؤسسه اند كه مطالعات را انتخاب, طراحى و اجرا مى نمايند. به علاوه, اينان جهت تعليم و تربيت و راهنمايى دانشجويان اين مؤسسه در سطوح پيشرفته و دكترا اقدام خواهند نمود. برخى نيز ممكن است جهت حمايت از برنامه هاى فراغت از تحصيل به دانشگاه ها و مراكز مطالعاتى عضو وارد شوند. آنان هر وقت ضرورت اقتضا كند با دانشجويان پژوهشگر ديدار خواهند داشت و ديگر ميهمانان مؤسسه را در انجام مطالعاتشان راهنمايى مى كنند.
بورسيه هاى مطالعاتى١٠
سيل دائمى محققان موجب اين اطمينان مى شود كه افق هاى ديد مؤسسه دائماً گسترش يافته, معيارهاى عالى دانشگاهى رعايت گردد. مؤسسه از بورسيه هاى مطالعاتى مشترك درازمدت حمايت نموده, آتليه ها را براى اجراى مطالعات كوتاه مدت به وجود آورده يا مطالعات شخصى را راهنمايى مى كنند. فرصت هاى مطالعاتى ساليانه به اساتيد دانشگاه ها و مراكز مطالعاتى عضو اعطا مى شود. فرم هاى درخواست و اطلاعات راجع به ضابطه ارزيابى و گزينش آنان توزيع مى گردد.
تحصيلات١١
اهدافى كه اين مؤسسه در زمينه تحصيل تعيين كرده است, ايجاد گروهى تخصصى درباره پيشرفت در رشته هاى جوامع, نهادها, رويه ها و نظريات اسلامى است كه جامعه دانشگاهى, سياستگذاران و جامعه عمدتاً بتوانند به آنها نزديك شوند. اين فعاليت ها, نوآورى هايى را به برنامه هاى مطالعاتى مرسوم و در حد دكتراى P.h.D, در خصوص مطالعه اسلام و جوامع مسلمان اضافه مى كند. اين مؤسسه در پى جذب دانشجويان مستعد از هلند و خارج است. با همكارى دانشگاه ها و مراكز مطالعاتى عضو, اين مؤسسه در نظر دارد اهداف آموزشى خود را از رهگذر اجراى برنامه هاى زير, تحقق بخشد:
ـ برنامه ها و رشته هاى تحصيلى در مقاطع تحصيلى و اشكال مختلف آن, بويژه در سطوح پيشرفته و دكترا;
ـ حمايت از برنامه هاى بين المللى موجود و نيز پشتيبانى از نوآورى ها در اين زمينه;
ـ اعطاى دكترا از هلند و خارج از آن.
حمايت كتابخانه اى, اسناد و اطلاعات١٢
اهداف اين مؤسسه, تقويت كتابخانه هاى مربوط به اسلام و جوامع اسلامى, در هلند است. همچنين مؤسسه قصد دارد تا قراردادهاى تبادل كتابخانه و اسناد را با دانشگاه هاى جهان اسلام انعقاد نمايد. هدف, اين است كه آثار ارزشمند مرجع را در قبال منابعى كه دست يافتن به آنها براى عالمان خارج از جهان اسلام مشكل است, مبادله نمايد. اين مؤسسه در نظر دارد كه از طريق اينترنت١٣, بانك اطلاعات خود را توسعه دهد. ايجاد خط اينترنت و حمايت مالى از آن كه با سايت هاى دانشگاهى در اينترنت متناسب باشد, وظيفه ديگر اين مؤسسه است كه وضعيت دستيابى به اطلاعات رايانه اى بويژه, كتابخانه ها, اسناد و خدمات اطلاعاتى, سازمان هاى خبرى, ماهنامه ها و ديگر نشريات در جهان اسلام يا سازمان هاى مسلمان را بهبود بخشد. در بانك هاى اطلاعات, داده هاى روزمره در مورد محققان و سازمان هاى تخصصى را ارائه داده تا در جهت تشويق به همكارى بين المللى, دستيابى به تخصص ها و اسناد, تسهيل يابد. شيوه اصلى مؤسسه در مورد انتشار اطلاعات راجع به فعاليت هاى مؤسسه و نيز ديگر فعاليت ها در زمينه مطالعات اسلامى معاصر, از طريق بولتن خبرى آن (NEWSLETTERS) خواهد بود كه در پست الكترونيكى اينترنت مؤسسه, قابل دستيابى است.
فعاليت هاى فوق العاده١٤
علاوه بر دانشگاه ها, مؤسسات آموزشى و عمومى غيردانشگاهى نيز مخاطبان اين مؤسسه محسوب مى شوند. انتشار اطلاعات در سطح وسيع جامعه, از خدمات اطلاع رسانى عمومى اين مؤسسه است. نظر كارشناسى راجع به موضوعات اسلامى معاصر, به طريق ذيل در دسترس همگان قرار مى گيرد: انتشار گزارش هايى كه نتايج مطالعات علمى را در دسترس همگان قرار دهد; آموزش و برگزارى دوره هاى يك ماهه براى كسانى كه نيازمند به شناخت اسلام و جوامع و اجتماعات مسلمان در آثارشان هستند, و حمايت از مؤسساتى كه به آموزش افرادى مى پردازند كه از نظر شغلى با مسلمانان تماس هاى مكرر دارند.
سازمان١٥
هيأت مديره, بالاترين مقام اين مؤسسه بوده و متصدى وضع راهكارها و تصويب طرح فعاليت ها, بودجه و ارائه گزارش ها است. هيأت مديره, متشكل از رؤساى دانشگاه هاى عضو است كه اعضاى آن, آقاى استخوف (W.A.L. STOKHOF) را براى ١٩٩٨ به رياست مؤسسه منصوب نمود.١٦ وى تهيه پيش نويس اساسنامه مؤسسه را بر عهده داشت كه اعضاى مؤسس در سى ام ژوئن ١٩٩٨ آن را تصويب كردند.
گروه اجرايى١٧
گروه اجرايى به غير از تهيه پيشنويس اساسنامه, در پژوهش براى رئيس دانشگاه و تشكيل كميسيون دانشگاهى و كميسيون مشاوره بين المللى كه هيأت مديره بعداً در همين سال تعيين مى كنند, وارد مى شوند.
كميسيون دانشگاهى در مورد همه امور دانشگاهى بويژه طرح و اجراى مطالعات, به هيأت مديره و رئيس, مشاوره مى دهند. اين كميسيون مشاوره بين المللى, در جهت استحكام مؤسسه در جامعه و ارائه مشاوره در مورد راه كارهايى كه مؤسسه بايد در عرصه ملى و بين المللى اتخاذ نمايد, عمل مى كند.پى نوشت ها:
١. اين مقاله, ترجمه اثر ذيل است:
ISIM NEWSLETTER, NO.١ P.٤. (NETHERLANDS-LEIDEN UNIVERSITY) ١٩٩٨.
اين مقاله به همت (سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى ـ معاونت ارتباطات ـ اداره كل اروپا و آمريكا) تهيه و از سوى نويسنده به دفتر مجله ارسال شده است.
٢. SOUNDING BOARD MEETING.
٣. نشست دوم در مارس ١٩٩٩, طبق برنامه ريزى در قاهره برگزار شد. (م)
٤. RESEARCH.
٥. (NEWSLETTERS)
٦. LONG-TERM RESEARCH PROGRAMMES.
٧. ATELIERS.
٨. INDIVIDUAL RESEARCH PROJECTS.
٩. ACCADEMIC STAFF.
١٠. FELLOWSHIPS.
١١. EDUCATION.
١٢. LIBRARY SUPPORT, DOCUMENTATION AND INFORMATION.
١٣. آدرس اينترنت مؤسسه بدين قرار است: WWW.ISIM. LEIDENUNIV.NL.
١٤. OUTREACH ACTIVITIES.
١٥. ORGANIZATION.
١٦. در سال ١٩٩٩, آقاى پرفسور دكتر محمد خالد مسعود, رئيس سابق مؤسسه مطالعات اسلامى پاكستان, به رياست هيأت مديره فوق منصوب گرديد.(م)
١٧. WORKING GROUP.