آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - سخنى درباره جامع المقاصد محمد الحسون - اسلامى سيد حسن

سخنى درباره جامع المقاصد محمد الحسون
اسلامى سيد حسن

حدود پنج سال از انتشار كتاب جامع المقاصد مى گذرد. با اعتقادى كه به نقش انتقاد سازنده دارم، بر آن شدم تا اين مقاله كوتاه را بنويسم و در آن اهميت اين دو كتاب (شرح و متن)، زندگانى اجمالى مؤلفان آنها، روش تأليف و تحقيق آنها را به اختصار بيان كنم.
آشنايى با نويسندگان و نوشته هايشان
ابومنصور، حسن بن يوسف بن على بن مطهر، معروف به علامه حلى، كه در روزگار خود زعامت علمى تشيع را بعهده داشت.
او در حلّه سال ٦٤٨ متولد شده در همان جا پرورش يافت؛ و دانش اندوخت و در خردسالى به درجه اجتهاد نائل آمد.
از محضر درس خارج او پانصد مجتهد برخاستند. تأليفات او را در زمينه هاى مختلف تا يكصد و يك اثر نقل كرده اند.
علامه نقشى بسزا در شيعه ساختن سلطان خدابنده اولجاتيو داشت كه داستان آن معروف و در كتابهاى تاريخى مسطور است.
علامه به سال٧٢٦ درگذشت و در جوار آرامگاه حضرت اميرالمؤمنين به خاك سپرده شد١. قواعد الاحكام
علامه به درخواست فرزندش فخر المحققين، خلاصه نظرات و فتاواى خود را در كتابى نوشت و آن را (قواعد الاحكام فى معرفة الحلال و الحرام) نام نهاد و در ديباچه آن وصيتى درخشان به فرزند خود آورد. اين كتاب شامل تمامى ابواب فقه است و همواره مطمع نظر علما بوده و حدود سى شرح و حاشيه بر آن نوشته شده است.
اين كتاب نسخه هاى خطى متعددى دارد كه مهمترين آنها عبارتند از:
نسخه كتابخانه سيد حسن صدر كه در تاريخ ١٤ربيع الاول سال٧٠٦ نوشته و بر مؤلف خوانده شده است. و در آن اجازه مؤلف به كاتب آمده است.
نسخه دانشگاه تهران شماره١٢٧٣ به خط على بن محمد نيلى كه در ٢٤جمادى الآخر سال ٧٠٩ نوشته شده است.
نسخه كتابخانه مدينة العلم در شهر مقدس كاظمين شماره١٢٠ به خط محمد بن محسن ساروقى در سال٧١٣.
نسخه كتابخانه مدرسه فيضيه كه جزء اول آن را محمد بن بنى نصر در ١٤محرم سال٧١٧ جزء دوم آن را محمد بن محمد در ١١ربيع الثانى سال٧١٧ نوشته است.١ محقق كركى
على بن الحسين بن عبدالعالى العلاى الكركى العاملى، ملقب به محقق كركى، محقق ثانى، مروج مذهب و خاتم المجتهدين، در حدود سال ٨٦٨ در (كرك نوح) زاده شد و در همان جا پرورش يافت و دانش آموخت و آنگاه براى دانش اندوزى به مصر، دمشق و بيت المقدس مسافرت كرد و از عالمان آن خطه ها استفاده كرد و از آنان اجازات متعدد دريافت كرد. سپس به سال٩٠٩ به عراق هجرت كرد و مقيم نجف شد و به تعليم و تعلم پرداخت تا آن كه سلسله صفويان در ايران پا گرفت و شاه اسماعيل از عالمان شيعى عرب براى نشر و ترويج تعاليم اهل بيت عليهم السلام در ايران دعوت كرد. محقق در پاسخ به اين دعوت به سال٩١٦ به ايران آمد و سرپرستى فعاليتهاى دينى در ايران را به عهده گرفت. پس از مدتى ايران را ترك كرده به عراق بازگشت و تا زمان مرگ شاه اسماعيل در سال٩٣٠ همچنان در آن ديار ماندگار شد پس از شاه اسماعيل، پسرش شاه طهماسب به جاى پدر نشست و محقق را مجدداً به ايران فرا خواند و درباره اش منشورى صادر كرد و به او لقب (نائب الامام) داد و از اميران و عالمان خواست تن به اطاعت او داده پاسدار فرمانهايش باشند. در اين دوران محقق سفرى به ايران كرد و به عراق بازگشت و در سال٩٤٠ در نجف اشرف رخت از جهان بربست و در همان شهر به خاك سپرده شد. جامع المقاصد
اين كتاب شرح قواعد الاحكام از ابتداى كتاب تا بخشى از كتاب النكاح است كه در زمان شاه طهماسب، محقق آن را نوشته و در جمادى الاولى سال ٩٣٥ در نجف به پايان رسانده است. ليكن ملاى اصفهانى در تعليقه اش بر كتاب امل الآمل تاريخ تحرير كتاب را سال٩٧٠ بيان مى كند كه خطاست، چه آنكه شارح به سال٩٤٠ از دنيا رفته است.
اين شرح از مهمترين كتابهاى فقهى و از منابع عظيم استنباط فقيهان به شمار مى رود و از نمونه هاى كامل نثر علمى و دقت فقهى است.
از آن جا كه محقق نتوانسته بود همه كتاب را شرح كند، ملا بهاءالدين محمد بن تاج الدين اسد بن حسن اصفهانى معروف به فاضل هندى (١٠٦٢ ـ ١١٣٥) كار محقق را پى گرفت و شرح كتاب را به پايان رساند و شرح خود را (كشف اللثام و الابهام عن كتاب قواعد الاحكام) نام نهاد. كشف اللثام شرحى متوسط و تقريباً مختصر است، ليكن فاضل پس از اتمام اين شرح مجدداً به شرح قواعد از آغاز پرداخت و توانست ابواب طهارت، صلاة و حج اين كتاب را به تفصيل شرح كند و در آن همه اقوال و ادله را ذكر نمايد. اين شرح در سال١١٠٥ به پايان رسيد و در سال١٢٧١ در دو جلد چاپ شد.١
جامع المقاصد براى اولين بار در ايران در قطع رحلى و در يك مجلد بدون صفحه شمار و سال نشر با طبع حجرى به چاپ رسيده است. چاپ دوم و سوم در سال هاى ١٢٧٢ و ١٢٧٨ با خصوصيات قبلى صورت گرفت.
سپس اين كتاب در دو جلد در قطع رحلى چاپ شد و در پايان جلد دوم آن چه مربوط به كتاب قواعد بود بدان افزوده شد.٢ پنجمين چاپ آن پس از تحقيق و حروفچينى در سال ١٤٠٨ق توسط مؤسسة آل البيت عليهم السلام لاحياء التراث صورت گرفت.
از اين كتاب نسخه هاى خطى متعدد در كتابخانه هاى جهان موجود است از جمله در كتابخانه آيت الله العظمى مرعشى نجفى (قده) (نه نسخه)؛ كتابخانه آستان قدس رضوى (بيست و چهار نسخه)؛ كتابخانه مسجد اعظم قم (سه نسخه)؛ كتابخانه آيت الله العظمى گلپايگانى (قده) (پنج نسخه)؛ كتابخانه مسجد گوهرشاد (سه نسخه)؛ كتابخانه مدرسه فيضيه (سيزده نسخه)؛ كتابخانه مجلس شوراى اسلامى (يك نسخه) و…. روش تأليف
كركى هنگام نوشتن همه آثارش بويژه جامع المقاصد، حكم را آگاهانه و نقادانه به دست مى گيرد و بدين صفت مشهور است. براى شناخت روش كركى در تأليف به اختصار برخى از ويژگيهاى قلمى او را برمى شماريم:
١. دقت در تعبير و دورى از واژه آرايى و استفاده از الفاظ مجازى و شيوه خطابى و ادبى؛ در نوشته هاى كركى، هر واژه بار علمى خاص خود را دارد و هيچ كلمه اى صرفاً براى آراستن سخن آورده نشده است.
٢. روشنى در تعبير و اجتناب از تعقيد و پيچيدگى. از اين روى اگر در برخى عبارات پيچيدگى و دشوارى وجود دارد ناشى از دشوارى مطلب و سختى مفهوم است.
٣. دورى از دراز نويسى بيهوده و اكتفا به حداقل كلمات لازم براى بيان مقصود در غالب نوشته هاى كركى مشهود است.
٤. ارتباط زايشى مناسب ميان جملات قبل و بعد؛ بگونه اى كه جملات قبلى زمينه جملات بعدى را فراهم مى كند و جملات بعدى مكمل جملات پيشين است.
٥. پايبندى به اصول و قواعد ادبى و حفظ روابط دستورى.
٦. پيروى از شيوه نقلى در بررسى آيات و روايات و شيوه عقلى به هنگام استدلال و استقراء.
٧. كوشش براى توجيه و يافتن محملى درست در برابر آراء نادرست مندرج در كتاب قواعد. شيوه تحقيق
امروزه شيوه تحقيق جمعى بسرعت جاى خود را در ميان مراكز تحقيقاتى باز كرده است، زيرا اين كار موجب سرعت كار و پيشرفت امور است. در اين شيوه گروهى كار مقابله متن با نسخه هاى خطى را به عهده مى گيرند و گروهى مسئول استخراج آيات، روايات و اقوال و ادله مى شوند و عده اى متكفل كار تقويم النص و تحرير نهايى كتاب مى شوند. بدين ترتيب كتاب پس ازگذر از مراحل متعدد و بازبينى نهايى راهى بازار مى شود.
گرچه كار لجنه اى دارايى و پژكيها و محاسن بسيارى مى باشد امّا خالى از ضعف هم نيست؛ در اين جا به ضعفهاى عمده اشاره مى كنيم:
الف: در تحقيق جمعى كارها بصورت (در زمانى) شكل مى گيرد نه (همزمانى). هر كتاب پس از گذر از مرحله قبلى مى تواند به مرحله بعد برسد و اين شيوه موجب اتلاف وقت و كندى در انتشار كتاب مى شود. گاه ديده مى شود كه مؤسسه اى سالها به استخراج آيات و اقوال يك كتاب مى پردازد و آن گاه به دلايلى ادامه تحقيق متوقف مى گردد. و بدين ترتيب عمرها و بودجه ها تلف مى شود.
ب: در اين شيوه هر گروه به كار خاص خود مى پردازد و ساليان دراز وقت صرف آن كرده از كار گروه ديگر اطلاع چندانى ندارد. توانايى و قدرت افراد در اين روش منجمد مى شود و قدرت انعطاف آموزشى محققان از ميان مى رود و كارى براى رشد و ارتقاى محققان صورت نمى گيرد. تا آن جا كه محققى كه در قسمت تخريح سالها كار كرده است، از ديگر كارهاى لازم براى تحقيق و مراحل آن كمترين آگاهى ندارد.
با وجود دقتى كه مؤسسة آل البيت در تحقيق اين كتاب به كار برده و نيروهاى زبده اى براى تحقيق آن بسيج كرده است، اغلاط چاپى، استخراجى و فنى در اين كتاب راه يافته است كه در اين جا برخى از آنها را مى آوريم:
خطاهاى چاپى:
خطاهاى مربوط به استخراج:
خطاهاى فنى:
ج٣، ص٧، حاشيه شماره٣، سطر٣، و من لم يطهر غلط آمده كه صحيح آن لم يُسمّ لم يطهر مى باشد.
ج٣، صفحات ٢٩٤ ـ ٣٣٠ به دليل اشكالات چاپى برخى حواشى اين صفحات روشن نيست.

پاورقي:
١. تأسيس الشيعه، ص٢٧٠؛ النوائد الرضويه، ص١٢٦ و مقدمه ارشاد الاذهان.
١. رك: اعيان الشيعه، ج٥، ص٤٠٤؛ الخلاصة، ص ٤٨؛ الذريعه، ج٦، صص١٦٩، ١٧٢، و ج١٣، ص٢٢٤ و جلد١٤، ص١٧، ٢٥، ٢٦، ٣٨ و ج١٧، صص١٧٦ و ١٧٧؛ روضات الجنات، ج٢، ص٢٧٣ و رياض العلماء، ج١، ص٣٦٧. ١. الذريعه، ج ١٨، ص٥٦.
٢. فهرست كتابهاى چاپى عربى، ص٢٤٣.