آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣ - در آستانه پژوهش و نشر - سالک معصومه

در آستانه پژوهش و نشر
سالک معصومه

تذكره حزين حزين, شاعر و عالم قرن يازدهم هجرى, روز دوشنبه بيست و هفتم ربيع الآخر ١١٠٣ در اصفهان به دنيا آمد. محمّد على, معروف به حزين لاهيجى اصفهانى, در شرح احوالش كه به تاريخ حزين معروف است, نسبتش را با شانزده واسطه به عارف بزرگ قرن هفتم شيخ ابراهيم زاهد گيلانى مى رساند. وى در خانواده اى اهل فضل و دانش به دنيا آمد. پدرش عبدالله بن على, مرد عارف و فاضلى بود كه كتابخانه اى با پنج هزار جلد در اختيار داشت و بيشتر آنها را خود حاشيه نويسى كرده بود. او را بحق بايد اوّلين مربّى فرزند به شمار آورد.
وى بعد از فراگيرى علوم زمانه خويش, به گشت و گذار در نقاط مختلف ايران پرداخت. به هنگام محاصره اصفهان توسط افغانها, اين شهر را ترك كرده به بندر عباس رفت و در دهم ماه رمضان ١١٤٦ با كشتى اى كه عازم سواحل سند بود, راهى كشور هندوستان شد. اقامت در اين كشور با طبيعت او چندان سازگار نبود و پيوسته تصميم بازگشت به ايران را داشت, ولى گويا ديوان قضا براى او سرنوشت ديگرى رقم زده بود. وى تا سال ١١٥٤ كه شرح احوال خويش را نوشت, در شهر دهلى اقامت داشت, ولى بعد از هجو مردم و دريافت پاسخ از جانب آنان, اين شهر را ترك كرد و روانه اكبر آباد شد. سپس به بنارس مهاجرت كرد و آنگاه به شهر عظيم آباد پهشند رفت, ولى دوباره به بنارس بازگشت و سرانجام در شب ١١جمادى الاولى ١١٨٠ زندگى را بدرود گفت.
او در زندگى پربار خود هفتاد اثر را در زمينه هاى مختلف فلسفه, فقه, حديث, كلام, منطق, علم رجال, تاريخنگارى و تذكره نويسى برجاى گذاشت. در تدوين تذكره حزين يا تذكرة المعاصرين كه چگونگى تصحيح و تعليقه بر آن در اين مقاله توضيح داده مى شود, اهداف گوناگونى را در نظر دارد كه در ضمن معرّفى اجمالى اين تذكره به آنها اشاره مى شود.
حزين به هنگام اقامت در هندوستان, در سال ١١٦٥, به تأليف اين تذكره پرداخت و چون هدف او از تدوين اين تذكره, ثبت اسامى شاعران معاصر وى بود, تاريخ ولادت خود را مبدأ قرار داد. اين تذكره اختصاص به شاعران ايرانى كه داراى مذهب شيعه اثنى عشريّه هستند دارد و داراى يك مقدّمه و دو فرقه است: فرقه اوّل اختصاص به علماى معاصر وى دارد كه با نام صدرالدّين سيّد عليخان بن سيّد نظام الدّين احمد الحسينى آغاز مى شود و به صدرالدّين الجيلانى خاتمه مى يابد و شامل بيست شرح حال است. فرقه دوم اختصاص به شعراى معاصر وى دارد كه با نام ميرزا محمّد طاهر قزوينى آغاز مى شود و به نام ميرزا محمّد شيرازى خاتمه مى يابد. تعداد اين شاعران ٧٩ نفر است. البته حزين به علّت آشفتگى ذهنى و عدم دقّت, نام ملاّ مختار نهاوندى را با شماره هاى ٧٥ و ٧٦ دوبار ذكر كرده و تعداد شاعران را از روى اشتباه به هشتاد تن رسانده است.
مقدّمه اين تذكره شامل نوعى نقد ادبى است. او ضمن تعريف و استنباط خويش از شعر, به انتقاد از شاعران روزگار خويش مى پردازد و مى گويد: اينان به علّت ناآگاهى از موقعيّت و منزلت شعر, به اين پيشه از هر چيز دليرتر و خيره ترند. چگونگى تذكره نويسى از نكاتى است كه حزين به انتقاد از آن پرداخته است. در مقايسه اين تذكره با تذكره هاى معاصر وى, به ويژگيهايى دست مى يابيم كه اين اثر را از ساير آثار همزمان وى ممتاز مى كند. اين ويژگيها عبارتند از:
١ـ به دست دادن اطّلاعات دقيق و قابل اعتبار: از نود و نه عالم و شاعرى كه به ذكر نامشان پرداخته, فقط بيست و يك تن را ملاقات نكرده است. بنابراين اطّلاعاتى كه در اختيار خواننده قرار مى دهد, اگرچه كوتاه و مختصر, ولى قابل اعتماد و اعتبار است.
٢ـ دقت در ثبت دقيق سال تولّد و مرگ, كه در تذكره نويسى مهم است.
٣ـ ارزش تاريخى: شاعران و عالمان اين تذكره متعلّق به دوره فروپاشى سلسله صفويّه هستند. دقّت در شرح احوال بعضى از اين افراد, روشنگر برخى از نكات تاريك و مبهم اين دوره است.
٤ـ نقد شعر: حزين داراى ذوق سليم و تربيت شده اى است. اظهار نظر او درباره هر يك از اين افراد در خور توجّه است.
٥ ـ دقّت در چگونگى معيشت: او به شغل اين افراد و چگونگى گذران زندگى آنان توجّه داشته است. از ميان نود و نه شاعر و عالم, پنجاه نفر مطلقاً شاعرند. منصب شيخ الاسلامى و قضاوت متعلّق به فرقه عالمان است و ساير مشاغل شاعران عبارت است از: وزارت, رياست كتابخانه سلطنتى, طبابت, توليت آستان قدس رضوى, توليت امامزاده, منشيگرى, ضابط ماليات, حسابدار, تاجر, كرباس فروش, زعفران فروش, پارچه باف, آهنگر, كفشگر, بنّا و قصاب.
دقّت در شغل شاعران, بيانگر اين حقيقت است كه در اين دوره, شعر خاصّ يك طبقه و گروه نبوده و در بين همه اقشار جامعه رواج داشته است.
٦ ـ دقّت در زندگى هنرى هر يك از شاعران: شاعران اين تذكره, اگر از هنر ديگرى به غير از شاعرى بهره مند بوده اند حتماً به آن توجّه شده است.
حزين اين تذكره را با اتّكاى بر حافظه و نداشتن وسايل لازم, در مدت نُه روز, آنهم در نهايت پريشانحالى و بى حواسى جمع آورى كرده است. براى شرح حال نويسى, نياز به اطّلاعات مكتوب و مستند است, هنگامى كه نويسنده از دسترسى به اين مدارك محروم باشد, به طور طبيعى, بسيارى از مطالب اصلى را به دست فراموشى مى سپارد. در اينجا به مختصرى از مطالب فراموش شده فهرستوار اشاره مى شود:
اوّلين شرح حال متعلّق به سيّد عليخان مدنى است. با اينكه درباره او بتفصيل سخن رانده است, ولى از آثار او فقط به ذكر نام سه كتاب اكتفا مى كند; در حالى كه با مراجعه به منابع و فهارس گوناگون, بيست اثر مسلّم به نام وى يافت شد كه در تعليقات اين كتاب همراه با توضيحات ضرورى ذكر شده است.
عالم ديگر, محمد مسيح بن اسماعيل فسائى, استاد حزين است كه نُه اثر وى از قلم افتاده است. از استاد ديگرِ خود, سيد قوام الدين قزوينى, فقط نظم (كتاب لمعه دمشقيّه) را به ياد دارد, در حالى كه اين شخص داراى بيست و پنج اثر در زمينه هاى گوناگون است و يا از ميرزا محمّد طاهر قزوينى, شاعر و سياستمدار معروف و پركار اواخر صفويّه هيچ اثرى به خاطر ندارد, در حالى كه وى داراى بيست و سه تأليف است.
حزين در تدوين اين تذكره از دو شيوه نگارش استفاده كرده است: در شرح حال علماء از نثر مصنوع, منشيانه و متكلّفانه آن روز, پيروى كرده كه گاه درك مطلب را با دشوارى روبرو مى سازد. ولى شاعران را با عبارات ساده و اديبانه وصف كرده است.
اين تذكره براى اولين بار در ايران به وسيله محمد باقر الفت در سال ١٣٣٤ در اصفهان بدون تصحيح به چاپ رسيده ولى با توجّه به نكات برشمرده, اين تذكره نياز به تصحيح و احياى مجدد داشت كه با استفاده از دو نسخه در دسترس تصحيح شد. مشخّصات دو نسخه مورد استفاده عبارتند از:
١ـ نسخه متعلّق به كتابخانه مركزى و مركز اسناد دانشگاه تهران. اين نسخه متعلّق به سيد عليرضا ريحان يزدى است كه ميكرو فيلم آن به شماره ٣٧٣٧ در دانشگاه تهران موجود است.
٢ـ نسخه متعلّق به موزه ملى پاكستان. اين نسخه در تاريخ هفتم شوال ١١٨٤ توسط محمّد معظم نوشته شده كه براى نگارش فارسى از خط شفيعا و براى عبارات عربى از خط نسخ استفاده كرده است. بنابر دلايل زير, نسخه كتابخانه مركزى اصل قرار داده شد و نسخه متعلّق به موزه ملى پاكستان به عنوان نسخه بدل انتخاب گرديد. حزين بنابر تصريح خود در مقدّمه, تعداد عالمان و شاعران را صد تن ذكر كرده است. نسخه متعلق به كتابخانه مركزى, اين تعداد عالم و شاعر را دربر مى گيرد, ولى نسخه پاكستان نام نه شاعر را از قلم انداخته است. همچنين نسخه پاكستان داراى جا افتادگى و غلطهاى املائى و انشائى است و در آن سهو و خطاى زيادترى به چشم مى خورد. با اين وصف, با استفاده از نسخه پاكستان, بعضى كاستيهاى متن برطرف شده است: ازجمله افتادگى تعدادى از ابيات و ضبط صحيح برخى از كلمات و عبارات. مجموعه رساله هاى دهدار
تحقيق: محمد حسين اكبرى ساوى
محمد بن محمود دهدار, از عالمان و عارفان بزرگ قرن يازدهم هجرى است.
برخى از عالمان آثار وى را به شيوايى و رسايى ياد كرده و وى را از دانشمندان بزرگ عالم اسلام و از مفاخر اماميّه, و از چهره هاى بسيار دان و از عارفان نامدار برشمرده اند (يادنامه استاد شهيد مرتضى مطهرى ج١, ص ٢٥٩.) جناب محمد دهدار آثار عرفانى فراوانى دارد كه گويا جز يكى از آنها چاپ نشده است (رساله قضاء و قدر, در كتاب يادشده, به كوشش آيت الله حسن زاده آملى) جناب آقاى محمد حسين اكبرى ساوى, همت ورزيده اند تا بخشى از آثار اين عارف ارجمند را به صورتى منقّح و مصحّح به چاپ رسانند. رساله هايى كه وى مشغول تصحيح و تحقيق هستند بر پايه آنچه در نامه اى مرقوم فرموده اند چنين است.
١ـ اشراق النّيرين. در آفاق و انفس, تطابق كونين, شرح حديث عيسوى (لن يلج ملكوت السموات والارض من لم يولد مرّتين) و بيان ولادت ثانى و…
در تحقيق اين رساله, نسخه كتابخانه مجلس اصل است كه در مجموعه اى به شماره ٣٣٢٣ به خط نسخ در سده ١٢٩٧نگاشته شده است.
نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ٣٤٨ به خط نستعليق. بدون تاريخ.
نسخه كتابخانه دانشگاه به شماره ٤٧٤٥.
يادآورى كنيم كه اين مجموعه ها, حاوى اكثرى آثار دهدار مى باشد.
٢ـ انسانيّت, تفسير سوره شريفه والضحي§.
در تحقيق و تصحيح اين رساله نيز نسخه كتابخانه مجلس به شماره ٣٣٢٣ اصل قرار داده شده و با نسخه اى از كتابخانه آستان قدس رضوى مقابله شده است.
٣ـ خلاصة الترجمان فى شرح خطبة البيان. در شرح خطبة البيان منسوب به على ـ ع ـ بدون اثبات صحت انتساب خطبه به آن حضرت. وليك قابليت طبع را از اين رو واجد است كه مباحث عالى فلسفى ـ عرفانى شريفى را درباره ترتّب وجودى نظام أحسن هستى و مقام و جايگاه عقل كل و نفس كل و كيفيت صدور اشيا از مبدأ وجود و شرح اسماء حسنى و صفات علياى حق و… عنوان نموده است.
محقق رساله در تمهيد بر آن, دعوى اثبات و يا نفى صحّت انتساب اين خطبه را به على ـ ع ـ ننموده است.
يادآورى كنيم كه شارح معظم على رغم بسيارى از اهل شريعت كه از پذيرش اين گونه احاديث و يا ارتباط فقرات اين خطبه با يكديگر استيحاش دارند, اتصال جملات خطبه را تبيين فرموده و متقن بودن اصل معانى و مباحث را عنوان كرده است. اين رساله برپايه نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ٥٢٠, نگاشته زين العابدين نقيب فرزند عبداللّه, در سده ١٢٨٤ق تصحيح و تحقيق شده است و با نسخه اى ديگر كه آن را مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى استنساخ كرده اند و در مجموعه ميكرو فيلمهاى دانشگاه به شماره ٢٩٨٦ محفوظ است مقابله شده است.
٤ـ درّ يتيم. در معرفت نفس, بر شيوه ارباب عرفان.
نسخه اصل در تصحيح اين رساله نسخه مجلس به شماره ٣٣٢٣ به خط نسخ; نگاشته شده در سده ١٢٩٧است.
اين نسخه با نسخه دانشگاه و نسخه آستان قدس رضوى مقابله شده است.
٥ ـ ذوقيه و يا ذوقيات عقلى و معقولات ذوقى. اين رساله در يك بنيان و چهار ركن است كه عبارتند از:
الف: رؤيت و شهود.
ب: مراد از اتحاد.
ج: وحدت وجود صمدى.
د: وجود به مثابه كلّى طبيعى است.
نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ٥٧٤ به خط نستعليق بدون تاريخ در اين تحقيق اساس قرار گرفته شده و با نسخه مجلس به شماره ٨٢٦ نگاشته شده در ١٠١٩ مقابله شده است.
٦ ـ رقائق الحقايق. در يك فتح و رقائق هفتگانه و خاتمه, تدوين شده است و موضوع آن وحدت وجود است. اين رساله بر پايه نسخه كتابخانه مجلس به شماره ٨٢٦ تصحيح شده و با نسخه دانشگاه به شماره ٤٧٤٥ مقابله گرديده است.
٧ـ كواكب الثواقب. در كواكب هفتگانه: الف: فضل علم. ب: كيفيت علم. ج: اثبات واجب تعالى به طريق حكمى. د: اثبات واجب بروش اهل عرفان. هـ: معرفة النفس و قضاء و قدر. ز: سبب اختلاف عالمان و مذاهب گوناگون.
تصحيح اين رساله بر اساس نسخه آستان قدس رضوى به شماره ٩٥٣ انجام گرفته و با نسخه مجلس به شماره ٨٢٦ و نسخه دانشگاه به شماره ٤٧٤٥ مقابله شده است.
٨ ـ نفائس الارقام. در اثبات مبدأ به شيوه متكلمان و روش حكما و مذاق عارفان كه حاوى ده رقم است به اين صورت:
الف: در بطلان دور. ب: در ابطال تسلسل ج: برهان مسلم د: اثبات مبداء به طريق متكلمان هـ: اثبات مبداء به روش حكماء و: توحيد. ز: توحيد حكما. ح: توحيد عرفاء. ط: ذاتى بودن مواد ثلاثه و عدم ماهيت وجوب.
در تصحيح اين رساله نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ١٠٥٦ به خط نستعليق و بدون تاريخ اصل قرار گرفته و با نسخه مجلس به شماره ٨٢٦ مقابله شده است.
٩ـ توحيد, در اثبات واجب كه به نام سلطان ابوسعيد غازى مرتضى نظام شاه تأليف فرموده اند. رساله مذكور داراى يك مقدمه و سه فصل و يك خاتمه است. مقدمه آن در تبيين اشرفيت انسان مى باشد و فصول سه گانه آن عبارتند از:
الف: توحيد در نظر اصحاب برهان. ب: اشاراتى در موضوع رساله بر نهج اهل عرفان. ج: تنبيه به وحدت وجود و كثرت اطوار وجودى. خاتمه در بيان موجز پيرامون مبدأ و معاد.
در تصحيح اين رساله نسخه كتابخانه مجلس به شماره ٨٢٦ است كه به سال ١٠١٩هـ به خط نسخ نوشته شده, اصل قرار گرفته شده و سپس با نسخه كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره ٦٢٠ كه به خط نستعليق نگاشته شده و بدون تاريخ است, مقابله گرديده است.
١٠ـ نسبت افراد يا حقيقت ادراك. در (تفاوت افراد در ادراك) و… اين رساله بر پايه نسخه مجلس به شماره ٨٢٦ كه در سال ١٠١٩ نوشته شده, تصحيح شده و با نسخه ديگرى از همان كتابخانه به شماره٣٣٢٣ كه به سال ١٢٩٧ نوشته شده, مقابله گرديده است.
آينه پژوهش: دو نكته درباره آنچه ياد شد لازم است ياد آورى شود:
١) خطبه البيان, همچنان كه مصحح محترم نوشته اند, منسوب به على ـ ع ـ است و پاره اى از واژه ها و جملات در آن خطبه بى گمان از آن امام همام (ع) نيست.
٢) برخى از اين رسائل را سالهاست كه مؤسسه معارف اسلامى امام رضا ـ ع ـ در دست تصحيح دارد. خوب است محقق محترم با آن مؤسسه در تماس باشند تا از تكرار بى وجه جلوگيرى شود. وظايف و اختيارات قانونى دادستان عمومى
دادسراى عمومى مشهد
از آغاز تقنين در ايران و شكل گير دادگسترى (عدليه) وظايف و اختيارات قانونى دادستان دستخوش تغييرات و تحوّلاتى بوده است. اين اختيارات در پيوند با مسائل كيفرى و حقوقى و ادارى و نظارت بر چگونگى اجرا به صورت پراكنده و موردى در طول دوره قانونگذارى به تصويب رسيده و در منابع پراكنده است.
روشن است كه آگاهى از اين مجموعه براى مردم و بويژه قاضيان, وكلاى دادگسترى و دانشجويان رشته هاى حقوق از اهميت ويژه اى برخوردار است. بدين سان اين مجموعه سودمند تواند بود, بويژه اگر به اين نكته توجه شود كه منابع آن در دسترس همگان نيست, اهميت تحقيق و نشر آن نمايانتر خواهد شد. دادسراى عمومى مشهد با توجه به اهميت و ضرورت آنچه ياد شد هيئتى را مأمور كرده است تا با تحقيق و گرد آورى وظايف و اختيارات قانونى دادستان عمومى نتيجه را عرضه كنند.
محدوده زمانى پژوهش از اوّلين دوره قانونگذارى, مصوب ١٧ شعبان ١٣٢٤قمرى, مطابق با ١٢مهر سال ١٢٨٥ هجرى شمسى است تا سال ١٣٧٢. يعنى دوره هشتاد و پنج ساله قانونگذارى.
موضوع تحقيق, تمام وظايف و اختيارات قابل اعمال دادستان عمومى در امور كيفرى ادارى و نظارت بر حسن اجراى قوانين در قوّه قضائيه و ساير نهادهاى دولتى است كه پس از گرد آورى با تحليل و بررسى ترتيب و چينش منطقى به شناسايى و شناساندن ناسخ و منسوخ قوانين پرداخته خواهد شد.
اين پژوهش بر پايه شصت و سه جلد مجموعه قوانينى استوار است كه از ناحيه مجلس شوراى ملّى سابق و روزنامه رسمى جمهورى اسلامى نشر يافته است.
در تدوين و تنقيح و بررسى و تنظيم نهايى اين مجموعه از محققان و استادانى كه در تدوين مجموعه هاى قضايى سالها پژوهش كرده و آثار ارجمندى عرضه كرده اند و نيز گروه تدوين و تنقيح قوانين وزارت دادگسترى و اعضاى كميسيون امور كيفرى اداره حقوقى وزارت دادگسترى استفاده خواهد شد.
آنچه آورديم بر پايه ياد داشتى بود كه دادسراى عمومى مشهد در اختيار ما نهاده بود. بى گمان پژوهشى است سودمند و كارآمد براى پژوهشگران حقوقى كه اميدواريم بزودى سامان يافته و نشر يابد. الأحاديث الغيبيه
تحقيق و تدوين: بنياد معارف اسلامى
آگاهى از نهان و اطلاع از نا پيدائيها و سخن از حوادثى كه اتفاق نيفتاده است و پيش بينيهاى رويدادهاى روزگاران آينده و صحنه آينده را در آينه زمان نگريستن و از گذشته هاى بسيار دور و پنهان از ديد نسل حاضر سخن گفتن, در معارف اسلامى با عنوان (آگاهى از غيب) مقوله اى است مهمّ و شايان توجّه. زندگانى پيشوايان الهى و ائمه معصومين آكنده است از گزارشها, نقلها و حادثه هايى كه از اين گونه امور سخن مى دارد. اين گزارشها در لابلاى متون حديثى تفسيرى و كلامى پراكنده است و جمع آورى يكجا و نشر آن قطعاً در پژوهشهاى كلامى و نيز بررسيهاى علمى درباره پيشوايان الهى سودمند تواند بود.
بنياد معارف اسلامى همت ورزيده است تا پراكنده هاى اين مجموعه را يكجا گرد آورده و با طبقه بندى موضوعى و با بررسيهاى لازم براساس منابع و مصادر معتمد شيعه و سنّى عرضه كند.
طرح پژوهش موضوع را جناب حجت الأسلام والمسلمين آقاى نظرى تهيه كرده اند و نظارت بر اجرا و انجام پژوهش را نيز خود بعهده دارند. اكنون كار پژوهش و گرد آورى اطلاعات پايان يافته و نتايج تحقيقات در مراحل نهايى تدوين است و اميد است بزودى در اختيار پژوهشگران قرار گيرد.

***