آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٧ - كتابشناسى - گلى زواره غلامرضا

كتابشناسى
گلى زواره‌ غلامرضا

حكيم جلوه
سيد ابوالحسن طباطبايى مشهور به (حكيم جلوه) از فلاسفه بزرگ شيعى است. آثار وى متأسفانه چنانكه شايسته و بايسته است شناخته و شناسانده نشده است. در اين فهرست با آثار وى و چگونگى آنها آشنا مى شويم: ١ـ حاشيه بر شفاى ابوعلى سينا
كتاب شفا از تأليفات شيخ الرئيس ابوعلى سيناست كه جلوه از روى آن درس مى گرفت و ضمن تدريس بر آن حاشيه مى نوشت، مجموعه حواشى جلوه بر اين كتاب خود اثر مستقل و نسبتاً پرحجمى را تشكيل مى دهد و مشروحترين حاشيه نويسى ها بر اثر ياد شده در بخش منطق، طبيعيات و الهيات آن است.
نسخه اى از شفاى بوعلى سينا با حواشى جلوه به خط آن حكيم در كتابخانه دانشگاه تهران نگهدارى مى شود، حاشيه هاى جلوه به خط روشن است١ و در برگ ٢٦٨ـ الف به خط ميرزا محمد طاهر تنكابنى آمده است كه: (اين كتاب مستطاب از كتبى است كه مرحوم مبرور استاد اعظم و فيلسوف معظم له سيد بزرگوار ميرزا ابوالحسن متخلص به جلوه ـ طاب ثراه ـ از اول آن تدريس مى فرمودند و تمام آن را از مباحث كم مقعلات عشر تصحيح فرموده و بر آن حواشى مرقوم داشته اند و الحق يادگار بزرگى از آثار آن مرحوم مى باشد.)٢
نسخه خطى شفا كه در اختيار جلوه بوده به خط نسخ عالى توسط محمد صالح اردستانى در سوم ذيحجه الحرام ١٠٧٥ هجرى تحرير شده است، قطع آن وزيرى است و٤٦٩ برگ دارد.
دكتر سيد محمد مشكوة ـ استاد دانشگاه ـ كه اين نسخه را در اختيار داشته آن را با نسخه اى كه در سال٥٣٦ كتابت و با نسخه اصل مطابقت شده، مقابله نموده و هيچ گونه اختلافى بين اين دو نسخه مشاهده نمى كند و اين مطلب كمال دقت و استادى مرحوم جلوه را در تصحيح و احاطه كامل آن حكيم بر آثار بوعلى به اثبات مى رساند. مرحوم مشكوة اين نسخه را به دانشگاه تهران اهدا نمود كه معرفى شد
در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى نيز نسخه اى خطى از كتاب شفا به شماره١٩١١، شماره ثبت دفتر٦١٤٢٩ ـ كه در ملك يحيى دولت آبادى بوده ـ نگهدارى مى شود، وى فقراتى از حواشى مرحوم جلوه را در وقت حيات آن حكيم با خط زيباى شكسته نستعليقِ بر روى و پشت يك برگ اضافى (اولين برگ نسخه) نقل كرده و زير آن نوشته است: (نقل من خط الاستاد ادام الله بقائه سنه ١٣١٢) و سپس امضا كرده است. پس از پايان نسخه متن اصلى سه نوشته به زبان عربى از دولت آبادى موجود است كه يكى تاريخ درگذشت مرحوم جلوه در ٦ ذيقعده ١٣١٤ و مجملى درباره سرگذشت اوست. در يادداشتى ديگر كه آن را در خصوص زندگى جلوه نوشته، آورده است: اين كتاب نفيس را از آغاز تا پايان نزد فريد زمان سيد ابوالحسن طباطبايى متخلص به جلوه ـ ادام الله ايام افادامة ـ خواندم يك كلمه جا افتاده و يا نادرست در آن نديدم.١
حواشى جلوه بر كتاب شفاى بوعلى سينا از محاسن زيادى برخوردار است، از جمله مزايا آنكه جلوه حتى الامكان كلام شيخ را به كلام خودش تفسير كرده و مطلبى را كه در جايى مجمل گذاشته و در جاى ديگر شرح آن را داده، توضيح آن را آورده است. و در هر موضع كتاب، مهمات مطالب را عيناً از كتب قدما در تأييد، توضيح، رد و يا ايراد به عين الفاظ نقل نموده و نام مآخذ حواشى را هم در پايان، ياد كرده است. در واقع مضامين غامض كتاب شفا را با كمال امانتدارى به كلمات مؤلف و اظهار نظر فلاسفه سابقين با حواش خود شرح نموده و همه جا نقل قولها را به صاحب اصلى آن نسبت داده است. شرح جلوه در مباحث طبيعى كه در عصر وى بيشتر مورد بحث بوده، مفصلتر از بقيه قسمتهاى كتاب است. ٢ـ حواشى بر اسفار اربعه ملاصدرا
كتاب گرانسنگ اسفار در حكمت متعاليه مى باشد كه علامه حكيم مرحوم شعرانى آن را (به لطف الهى) تعبير مى نمود. در اين كتاب بر مسائل عالى عرفانى اقامه برهان شده و بين عقل و ذوق، فكر و شهود، تطبيق به عمل آمده است چنانچه خود ملاصدرا در چند جاى اين كتاب گفته است كه: (ما حقايق عرفانى را برهانى نموده ايم.)٢
جلوه بر اين كتاب حواشى بسيارى نوشت و غالب منابع و مآخذ مضامين مندرج در اسفار را مشخص نمود و ضمن تحرير اين حواشى، مآخذ را آورد. كمتر مطالبى در اسفار مشاهده مى شود كه ميرزاى جلوه در حواشى و تعليقات درباره آن موضوعى را مطرح نكرده باشد.
مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى ذيل حواشى اسفار مى نويسد:
(اسفار اربعه يا حكمت متعاليه كه فيلسوف عارف ميرزا ابوالحسن، ملقّب به جلوه، بر آن حاشيه اى نوشته است.)٣
نسخه اى مخطوط از اين اثر كه حواشى جلوه در آن به خط نستعليق آمده به شماره٧٠٧٨ در كتابخانه آيت الله العظمى مرعشى نجفى (ره) نگهدارى مى شود.٤
در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى نيز نسخه اى مخطوط از اين اثر نگهدارى مى شود كه متأسفانه به هنگام صحافى و بر اثر بى توجهى، بخش زيادى از حواشى آن از بين رفته است.
مدرس تبريزى مى گويد كه حواشى جلوه بر اسفار اربعه مورد استفاده اهل فن مى باشد.٥ ٣ـ اثبات الحركة الجوهريه
اين رساله كه در برخى منابع و كتب تراجم به صورت (رساله در تحقيق الحركة فى الجوهر) ضبط شده حاوى نظارت جلوه در بحث حركت جوهرى و بررسى انديشه هاى ملاصدرا در اين خصوص است. شيخ آقا بزرگ تهرانى آن را معرفى نموده٦ و درباره آن دايرة المعارف تشيع نوشته است:
(كتابى است فلسفى به زبان عربى درباره اثبات اين مطلب كه حركت علاوه بر اعراض در جوهر نيز وجود دارد)٧ اين كتاب در سال١٣١٣ هجرى قمرى همراه با شرح الهداية ميبدى به طبع رسيد. ٤ـ حاشيه بر شرح الهداية الاثيريه
بر كتاب الهداية الاثيريه اثيرالدين مفضل بن عمر الابهرى (متوفى به سال٦٦٠ هجرى) ملاصدرا شرحى نوشته كه جلوه بر آن حاشيه اى مبسوط زده است كه در سال١٣١٣ هجرى قمرى با شرح كتاب انتشار يافت. موضوع آن در منطق، طبيعيات و الهيات مى باشد.٨ ٥ ـ كلى و اقسام آن
رساله اى است در علم منطق به زبان عربى از حكيم جلوه و به خط نستعليق شاگرد دانشورش حاج سيد عباس شاهرودى كه در سال١٣٠٧هجرى نوشته شده و نسخه اى از آن به شماره١١٧٢ در كتابخانه آستان قدس رضوى مضبوط است.١ ٦ ـ تعليقه بر رساله دُرة الفاخر تحت عنوان اثبات واجب
اصل اين اثر، اجمالى است در تحقيق و بيان و آراء و عقايد صوفيه، حكما و متكلمين در اثبات وجود اسماء و صفات واجب و كيفيات صدور كثرت از مبدأ عزوجل كه نورالدين عبدالرحمن جامى آن را تأليف نموده و جلوه تعليقه اى بر آن نگاشته است. متن كتاب به عربى است و نسخه مخطوطى از آن به خط نستعليق شاگرد جلوه (مرحوم شاهرودى) كه در سال١٣٠٦ هجرى قمرى تحرير شده به شماره ٦٤٩ در كتابخانه آستان قدس رضوى نگهدارى مى شود.٢ ٧ـ تعليقات بر شرح فصوص قيصرى (عربى)
اصل كتاب يعنى فصوص الحكم از ابن عربى است كه داوود قيصرى (متوفى به سال٧٥١ قمرى) بر آن شرحى نگاشته است. كه به اين شرح، جلوه تعليقات مشروع نوشته است. شيخ آقا بزرگ تهرانى در معرفى حواشى يا تعليقات مزبور چنين مى نگارد:
از آن سيد حكما ميرزا ابى الحسن معروف به جلوه مى باشد كه نسخه اى از آن را به خط شاگردش سيد عباس موسوى شاهرودى يافتم. اين نسخه را حاج عماد نامى خريده و در سال١٣٥٠ بر كتابخانه آستان قدس رضوى وقف نموده است.٣
در كتابخانه آستان قدس رضوى دو نسخه از اين اثر به شماره هاى٣٨٧ و٤١٨ نگهدارى مى شود٤ همچنين در كتابخانه حضرت آية الله مرعشى نجفى (ره) نسخه مخطوطى از اين تعليقه به شماره٧٠٢١ موجود است كه با عناوين قوله قوله شروع مى شود.
آغاز: قوله فى الوجود انه هو الحق مراده من هذا الوجود هو الوجود الذى هو مقابل المفهوم
انجام: قوله متعلق بذلك اى بالتقدير و هذا ايضا نحو من سنة الله تعالى والصلوة على من ختم به الرسالة اين نسخه را محمود ديلمى به خط نستعليق نوشته و عناوين آن با مشكى مشخص است.٥
استاد سيد جلال الدين آشتيانى مى گويد: از ميرزاابوالحسن جلوه حواشى مفصل بر مقدمه و شرح قيصرى بر فصوص ابن عربى تهيه نموده ام كه با شرح فصوص چاپ مى شود،٦ اين تعليقه را منوچهر صدوقى سُها نزد وى ديده است. ٨ ـ حاشيه بر شرح منظومه حاج ملا هادى سبزوارى
اين شرح از آثار گرانقدر حكيم سبزوارى است و موجب شهرت جهانى وى شد و در عصر حكيم در مركز علوم عقلى يعنى تهران، جزو كتب درسى بود٧ و مرحوم جلوه آن را تدريس مى نمود و موضوع آن فلسفه و منطق است و جلوه بر آن حاشيه زده، از اين اثر نسخه اى در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى ضبط است. در ضمن ملا محمد هيدجى بر شرح منظومه حاشيه زده است.٨ ٩ـ رساله اى در وجود و اقسام آن
مختصرى است در بيان وحدت و نحوه وجود واجب كه بنا به نقل مرحوم حاج عمادالدين، اين رساله تقرير جلوه و تحرير شاگردش حاج سيد عباس شاهرودى مى باشد، دو نسخه از اين اثر به شماره هاى ٦٤٨ و١١٧٣ در كتابخانه آستان قدس موجود است.٩ ١٠ـ ربط حادث به قديم
اين رساله در حاشيه شرح هدايه ملاصدرا در تهران به چاپ رسيده است.١ ١١ـ تركيب و احكام آن
١٢ـ حواشى بر مشاعر ملاصدرا كه به انضمام رساله عرشيه ملاصدرا در تهران انتشار يافته است.
١٣ـ حواشى بر كتاب مبداء و معاد ملاصدرا چاپ شده در سال١٣١٣ قمرى.
١٤ـ حواشى بر شرح ملخص چغمينى كه در تهران به سال١٣١١ چاپ شده است.٢
١٥ـ تصحيح مثنوى مولوى كه مرحوم ميرزا محمود كتابفروش آن را در تهران به طبع رسانيد.
١٦ـ جسم تعليمى
در كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى مشهد مجموعه اى به شماره٦٠ نگاهدارى مى شود كه (اصول المعارف) نام دارد و بخش نهم آن رساله اى است در حكمت به زبان عربى از ميرزا ابوالحسن جلوه اين نسخه را سيد على اكبر بن سيد عبدالحسين در شعبان سال١٣١١ هجرى قمرى به خط شكسته نستعليق نوشته است.٣ ١٧ـ وجود الصور النوعيه
رساله اى است در فلسفه به زبان عربى. در اين رساله مختصر مرحوم جلوه اثبات مى كند كه صور نوعيه در اجسام موجود است و جوهر مى باشد.٤ ١٨ـ انتزاع المفهوم الواحد
رساله اى است فلسفى و به زبان عربى كه در آن چگونگى انتزاع مفهوم واحد را از حقايق متباينه بحث كرده است.٥ ١٩ـ القضية المهمله هى القضية الطبيعة
اين رساله كه در موضوع منطق است به زبان عربى نوشته شده و در آن حكيم جلوه اثبات مى كند كه قضيه مهمله همان قضيه طبيعيه است.٦ ٢٠ـ بيان استجابة الدعا
در اين اثر، جلوه ماهيت را بر سه قسم تقسيم نموده و دعا را از قسم دوم آنها مى داند و نيز موثرترين وسيله استجابت آن را به شناخت كامل حضرت پروردگارمربوط مى سازد.٧ ٢١ـ تصحيح و ياد داشت نويسى بر كتاب مصباح الانس ابن فنارى
مصباح الانس از اصول صحف عرفان استدلالى و برهانى و از مآخذ كتاب اسفار است و در آن مسائل عرفانى و فلسفى با هم پيوند مى يابند. مرحوم جلوه نسخه اى خطى از اين كتاب را بعد از تصحيح و رفع اغلاط نسّاخان حاشيه نويسى كرده و ياد داشتهاى ارزنده اى بدان نوشته است. ٢٢ـ تصحيح و حاشيه نويسى بر كتاب تمهيدالقواعد ابن تركه
ابو حامد محمد اصفهانى معروف به تركه رساله قواعد التوحيد را در رد توهم شيخ اشراق (سهروردى) نوشته است و آن را با مسائل عرفانى آراسته، سپس نبيره او على بن محمد بن محمد تركه معروف به( ابن تركه) آن را به صورت قال اقول در٦٥ بند شرح نموده و آن را (تمهيد القواعد) ناميده است كه رساله اى عميق و مشكل و اولين كتاب درسى عرفانى است چنانچه محمد رضا تنكابنى شاگرد مشهور جلوه اشاره نموده، جلوه قبل از تدريس، نسخه خطى آن را منقح نموده و در ضمن تدريس حواشى ارزنده اى بدان نوشته است.
٢٣ـ ديوان جلوه مشتمل بر قصايد و غزليات و مثنويات تدوين شده در سال ١٣٤٨ قمرى توسط ميرزا عليخان عبدالرسولى كه به كوشش احمد سهيلى خوانسارى چاپ شده است.
٢٤ـ مقدمه ديوان محمر و شرح حال آن شاعر كه به همراه ديوان مزبور در سال١٣١٢ هجرى در تهران انتشار يافته است.
٢٥ـ شرح حال خود و خانواده كه بنا به تقاضاى اعتضاد السلطنه در سال١٢٩٤ هجرى نوشت و در نامه دانشوران ناصرى درج گرديد.

پاروقى:
١. فهرست كتابهاى اهدايى سيد محمود مشكوة به كتابخانه دانشگاه تهران، جلد سوم، بخش يكم نگارش محمد تقى دانش پژوه، ص ٢٩٨.
٢. تاريخ فلاسفه اسلام، مرتضى مدرسى چهاردهى، تهران، فروغى ص٤١١.
١. فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى (اسلامى) عبدالحسين حايرى، ج٥ صفحات٤٠١ ـ ٤٠٢.
٢. قرآن و عرفان و برهان از هم جدايى ندارند، حسن حسن زاده آملى، تهران موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى چاپ اول، ١٣٧٠، ص٦٦.
٣. الذريعه، ج٦ ص١٩.
٤. فهرست كتب خطى كتابخانه آيت الله العظمى مرعشى نجفى، ج ١٨، ص ٢٣٨.
٥. ريحانة الادب، ج اول، صفحات٤١٩ و٤٢٠.
٦. الذريعه، ج اول، ص٨٩.
٧. دائرة المعارف تشيع ذيل اثبات الحركة الجوهريه، ج اول، ص٤٦١.
٨. فهرست كتب خطى كتابخانه عمومى معارف،عبدالعزيز جواهر الكلام. چاپ١٣١٣ شمسى مطبعه مهر، جزء اول، ص١٢٢.
١. فهرست الفبايى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، محمد آصف فكرى، ١٣٦٩، ص٥٩٩.
٢. همان، ص٤٦٩.
٣. الذريعه، ج٦، ص١٢٦.
٤. فهرست كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى. ج٤. و نيز فهرست كتبى خطى حكمت و كلام آستان قدس رضوى، ج اول، ص٥٢.
٥. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى. ج ١٨، ص ١٨٨.
٦. منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران از عصر ميرداماد و ميرفندرسكى تا زمان حاضر مقدمه جلد چهارم.
٧. مجموعه رسايل حاج ملا هادى سبزوارى. استاد جلال الدين آشتيانى، ص٤٩.
٨. فهرست كتب خطى فارسى و عربى مجلس شوراى اسلامى (ملى سابق) عبدالحسين حايرى، ج ٥، ص ١٥٨.
٩. فهرست كتب خطى كلام و حكمت و فلسفه آستان قدس رضوى. ج اول، ص٣٨١.
١. آثار الشيعه صاحب جواهر، ج٦، ص٥٦.
٢. تاريخ فلاسفه اسلام، ص٤١١.
٣. فهرست نسخه هاى خطى كتابخانه دانشكده الهيات و معارف اسلامى، ج سوم، صفحات ١٣٣٨ و١٣٣٧.
٤،٥،٦،٧. اين چهار رساله در مجموعه اى به شماره٨٠٨١ در كتابخانه حضرت آية الله مرعشى نجفى نگاهدارى مى شود و در جلد٢١ فهرست كتابهاى خطى اين كتابخانه صفحات٨٠ تا٨٢ معرفى شده اند.