آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤ - نقد تصحيح مختلف الشيعه - پاينده مصطفى
نقد تصحيح مختلف الشيعه
پاينده مصطفى
كتاب مختلف الشيعه فى احكام الشريعه از تاليفات گرانقدر علّامه حلّى, از فقهاى بزرگ قرن ششم و هفتم است. اين كتاب به نوشته خود موٌلف در مقدّمه, كتاب بى نظيرى است كه قبل از ايشان در فقه شيعه مانند آن تاٌليف نگشته و از بهترين كتابهاى فقهى و استدلالى در آراء و اقوال اختلافى فقهاى شيعه به شمار مى رود. اين كتاب, اخيراً توسط دو مركز تحقيقاتى در حوزه علميه قم, تحقيق و به طور جداگانه چاپ شده است.جلد اوّل مختلف كه توسط دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين و مركز تحقيقات وابسته به دفتر تبليغات اسلامى, چاپ شده است, مورد بررسى و مقايسه اجمالى قرار گرفت و اينك نتايج آن تقديم مى شود. قبلاً بايد از آقايان غلامرضا نقى و غلامحسين قيصرى, كه قسمت زيادى از موارد اشتباه و اغلاط را يادداشت نموده اند, تقدير كنيم و يادآور شويم كه غرض ما از تذكر اين كاستيها, اين است كه منابع حديثى و فقهى و اسلامى, مورد تحقيق و تصحيح كامل قرار گيرد و ديگر نيازى به تحقيق مجدّدآنها نباشد. اينك ما موارد اشتباه را از تحقيق مختلف چاپ دفتر انتشارات اسلامى در چند بخش يادآور مى شويم و سپس موارد خطا را از مختلف چاپ مركز تحقيقات يادآور مى گرديم.بخش اوّل
ويراستارى كتاب, اعراب گذارى, قواعد رسم الخط و نشانه هاى سجاوندى به صورت دقيق انجام نگرفته است كه ما به چند مورد آن اشاره مى كنيم: الف ـ در بيشتر صفحات كتاب, احاديث ائمه معصومين ـ ع ـ در داخل گيومه قرار نگرفته است. ب ـ جمله هاى معترضه در بعضى موارد بين دو خط تيره قرار نگرفته . مانند (و هو ما نقص عن الكرّ) در ص ١٧٩ (فى الصّحيح) درص ١٨٢و... ج ـ در پانوشتها, همه جا رعايت ترتيب نشده و در بعضى صفحات, شماره ها به صورت ناهماهنگ تنظيم گشته است, از باب نمونه به پاورقيهاى صفحات زير بنگريد: ٢٧٨, ٢٩٣, ٣٠١, ٣٠٥,٣٢٤و… د ـ فصل و وصل و فراز بندى عبارتها, به صورت پاراگرافهاى نادرست و يا ناقص انجام گرفته و در برخى موارد, بسيار غلط انداز است. صفحه ٣٩٩,٤٠٠را ملاحظه فرماييد كه چگونه قول ابن ادريس و جوابش, پس از يك جمله و يا وسط مبتداء و خبر, تقطيع شده است. البته, كاستيها از نظر ويراستارى و قواعد رسم الخط زياد است و مقايسه سطر به سطر اين جلد با جلد تحقيق شده مركز تحقيقات دفتر تبليغات, ما را از استقصاى موارد آن بى نياز مى سازد.
بخش دوّم
١ـ پاورقيها و شماره گذاريها كه نمايانگر تحقيقات انجام شده بر كتاب است, داراى اغلاط و نواقص زيادى است. ٢ـ در برخى موارد, منابع حديثى از كتابهاى اصلى ذكر نگرديده است و به جاى آنها, به وسائل الشيعه يا عوالى اللئالى ارجاع داده شده است, با اينكه وسائل بعد از مختلف تدوين شده است و براى مختلف منابع حديثى بايد از كتب اربعه يا (صحاح ستّه) باشد. براى نمونه صفحات زير را نگاه كنيد: ١٧٨, ١٩٤, ١٩٥, ١٩٦, ٢٢٣,٢٢٦و.
٣ ـ هر حديثى, معمولاً از يك منبع استخراج شده است, با اينكه در بيشتر موارد يك حديث را دو نفر يا سه نفر از مشايخ ثلاث نقل كرده اند و بهتر است ارجاع به تمام منابع موجود باشد, مخصوصاًدر مثل تهذيب و استبصار.
٤ ـ موارد (تقدّم) و (ياٌتى) از خود كتاب استخراج نگشته است.
٥ ـ مسائل كتاب, شماره گذارى نشده است.
٦ ـ در ترتيب آدرس نوشتن براى ((شيخان), در قسمتهاى اول كتاب, شيخ طوسى قبل از شيخ مفيد ثبت گشته است. براى نمونه موارد زير را ملاحظه فرماييد:
١٩٣ شماره ٢, ٢٠٠ /٥, ٢٠٢/٤, ٢٠٣/٣, ٢٠٦/١, ٢٠٨/٤.بخش سوم
بخش سوم, كه قسمت اصلى نقد ما را تشكيل مى دهد, اشتباهات, اغلاط و كاستيهاى اصل تحقيق و تصحيح كتاب ١ اشتباهات, اغلاط و كاستيهاى اصل تحقيق و تصحيح كتاب است و ما آنها را در چند قسمت, خاطرنشان مى سازيم:١ ـ احاديث استخراج نشده:
| صفحه | سطر | حديث |
| ١٨٠ ١٨١ ١٨١ ٣٣٠ ٣٤٤ ٢٨٤ ٢٧٨ ٢٧٩ ٤٠٢ ٤٩٠ ٤٩٠ ٤٩٥ |
١٦ ٣ ١٢ آخر ٢ ٥ ٤ ٢ ٣ ٢ ٦ ٣ |
اذا بلغ … اذا وجدت الماء… مرسلة حرمة الميّت الماء من الماء هذا وضوء… توضاء مرّة… عشرة حنيفيّة اذا اصابهما… حديث على بن جعفر حديث نبوى اضاعة المال | ^
آدرس احاديث مزبور در مختلف چاپ فتر تبليغات اسلامى, ذكر شده است.٢ ـ موارد (لم نعثر):
| صفحه | شماره پاورقى | موارد (لم نعثر) | نشانى |
| ٣٤٥ ٢٧٢ |
٥ ٤ |
فتواى شيخ قول سلاّر |
مبسوط١: ١١٤ مراسم: ٣٢ | ^
موارد (لم نعثر) در كتاب زياد است و عمده اش مربوط به اقوال ابن عقيل, ابن جنيد, على بن بابويه و احياناً سيّد مرتضى مى باشد, ولى اين گونه موارد را دست كم مى توان به معتبر مرحوم محقق ارجاع داد; چنانكه خود كتاب در برخى از موارد آن را مراعات كرده است.
به هر حال موارد مزبور كاملاً در مختلف چاپ دفتر تبليغات ثبت شده است و كار دقيق و به جايى هم هست. زيرا كتابهاى فقهاى مزبور, در نزد محقق هم بوده است و رساله على بن بابويه در غالب موارد, مشابه فقه الرضا است و حداقل آدرس (فقه الرضا) به عنوان (انظر) ذكر مى شد.٣ ـ مواردى كه شماره جلد كتاب ذكر نشده:
| صفحه | شماره پانوشت | كتاب |
| ١٨٧ ٢١٤ |
٥ ٦ |
سرائر مبسوط | ^
٤ ـ اغلاط اعداد:
| صفحه | صفحه غلط | صفحه صحيح |
| ١٩٩ شماره ١ پانوشت ١٩٩ شماره ٢ پانوشت ٢١٣ شماره ٢ پانوشت ٢١٤ شماره ٢ پانوشت ٢٣٣ شماره ٣ پانوشت ٢٦٥ شماره٣ پانوشت ٣٢٢ شماره٢ پانوشت |
٢٢٥ ج٢ ٢٠٣ ٢٣٨ ٢٢ ص٢٠٦ ـ ٢٠٧ ح٣١٣ |
ص٢٤٥ ج١ ص٢٣٠ ص٢٣٥ ص٢٢٢ ص١٠٧ ـ ١٠٦ ح٣١٤ | ^
٥ ـ اقوال استخراج نشده:
| صفحه | سطر | اقوال |
| ١٨٦ ١٩٤ ١٩٤ ٢٠٠ ٢٠٣ ٢٠٨ ٢٠٧ ٢١٣ ٢٢٧ ٢٢٠ ٢٢١ ٢٢١ ٢٢٢ ٢٢٦ ٢٢٦ ٢٣٨ ٢٤٩ ٢٥٥ ٢٥٦ ٢٥٧ ٢٥٩ ٢٦٠ ٢٦١ ٢٦١ ٢٧٢ ٢٨٢ ٢٨٥ ٢٩٢ ٣٠٦ ٣٠٨ ٣٠٩ ٣١٠ ٣١١ ٣١٨ ٢٣٨ ٢٤٦ ٣٨١ ٣٨٥ ٣٨٨ ٣٩٢ ٣٩٤ ٣٩٤ ٣٩٨ ٤٠٥ ٤٠٨ ٤٢٠ ٤٢٥ ٤٢٧ ٤٣٣ ٤٣٤ ٤٥٢ ٤٨٢ ٤٨٢ ٤٨٦ ٤٩٦ |
١١ ٦ ١٤ ٦ ١٠ ١٦ ١٦ ٤ ١٢ ١٦ ٢ ١١ ١ ٢ آخر ٧ و ١١ آخر ٣ ٣ ١٥ و ١٦ ١٠ ٤ ٤ ١١ ١٠ ٢ ٦ ٥ ١٦ ٧ ٥ ١٣ ٣ ٤ ١١ آخر ٢ ١٥ ٢ و ١٠ ٦ ١٣ ١٣ ٢ ١ آخر شماره ٦ پاورقى ١٦ ٢ ١٢ آخر ٥ و ١٧ ١٥ ١٦ ١١ ١٨ |
فتواى ابتاع شيخ فتواى شيخ (قيل) قول شيخ قول (سيد) قول اتباع شيخ قول جماعة فتواى (مانعون) قول ابن غضائرى قول بعض علمائنا قول ابن ادريس قول شيخ طوسى قول (من شذّ) قول (سيّد) قول اهل لغت قول شافعى فتواى جمهور فتواى اكثر علمائنا قول مفسّرون (ناقص) قول اكثر علمائنا و اتباع شيخ قول اكثر علمائنا اتّفاق اكثر… فتواى اكثر علمائنا قول جمهور قول سلاّر قول اتباع شيخ فتواى اكثر علمائنا كتب شيخ (ناقص) قول بعض علمائنا قول علامه فى اكثر… كلام شيخ در مبسوط قول شيخ فتواى بعض… فتواى بعض و ٣٤٥ /١١قول شيخ… قول سيدمرتضى (از معتبر) قول سيدمرتضى (از معتبر) قول (ابى الصلاح) (كافى: ٢٣٦) قول اكثر… قول اكثر قول شافعى و ابوحنيفه قول اكثر… قول شيخ (جمل و عقود: ١٦٦) قول (مزنى) قول شيخ قول اكثر المقنعة: ٥٩ باقى علمائنا منع سيبويه فهم شيخ باقى علمائنا اكثر علمائنا اكثر علمائنا قول راوندى علمائنا اكثر كُتبنا | ^
تمام اين اقوال در مختلف چاپ مركز تحقيقات دفتر تبليغات, استخراج گشته و ديگر نيازى به ذكر نشانى آنها در اينجا نيست.
٦ ـ استخراجات غلط:
| صفحه | شماره پانوشت | صفحه غلط | صفحه صحيح |
| ١٨٤ ١٨٦ ٢٠٢ ٢١٤ ٢١٥ ٢٣٧ ٢٦٠ ٢٦٧ ٢٧٤ ٢٧٦ ٢٧٨ ٢٧٩ ١٩٠ ٢٩١ ٢٩٤ ٢٩٦ ٣٠١ ٣١٠ ١٧٧ ٣١٢ ٣١٥ ٣٢٣ ٣٢٤ ٣٢٥ ٣٣١ ٣٣٦ ٣٦٣ ٤٣٦ |
٤ ٤ ٣ ٦ ٧ ٥ ٧ ٤ ٦ ١٢ ٣ ٣ ١٠ ٦ ١ ٥ ٢ ١ س١٢ ٤ ٧ ٥ ٩ ٣ ٣ ٥ ٥ ٥ |
مقنعة: ٦٤ مقنعة: ص٦٥ تهذيب… ص١١از مبسوط ص٨٠ از سرائر خلاف:مسئله ١٣٦ لاشيئ… حديث از خلاف الكافى: ١٣٣ ناصريات ناصريات(ناقص) تهذيب١: ٧٨/١٩٨ سرائر: ٦٩ ـ ٧٠ سرائر: ١٠٠ فقيه١: ٣٦ ـ ٣٧/٧٤ تهذيب١: ٥٥ ـ ٥٦/١٦٣ حديث عامى از (وسائل) مبسوط١: ١٣٠ انّ الماء…از وسائل الكافى: ١٣٣ سرائر: ٥٣٠ ناصريات (رسائل عشر) (حائريات) استبصار١: ١٠٨ سرائر١١٥ ـ ١١٦ سرائر: ١٢١ فقيه١: ٥٠ نهايه:٤٧ |
ص٤٢ ص٦٤ استبصار١: ٣٧ ص١٢ از مبسوط ص٧٩ از سرائر مسئله ١٣٧ و ١٣٥ الاّشيئ از كتب اربعة ١٣٢ انتصار ١٦ ـ ١٧ انتصار: ١٧ (كامل) ١: ٧٨/١٩٧ ٧٠ ـ ٧١ ١٠٢ ٢٤/٧٤ ٥٥/١٥٧ از فقيه و سنن بيهقى١: ٨٠ ص٦٨ از معتبر و عوالى اللئالى ص١٢٩ ١٢٥ (صريح) معتبر: ٤٨ سرائر (نقلا عنها) فى ج١, ص١١١ ص١١٢ ١٢٦ ١٣٥ ص٥١ استبصار١: ١٦٧ | ^
٧ ـ اغلاط چاپى:
در اين قسمت, بيشتر اغلاط چاپى ذكر مى شود و برخى از آنها به خاطر عدم تصحيح كامل يا تقويم نصّ ناقص مى باشد:
| صفحه | سطر | غلط | صحيح |
| ١٧٦ ١٧٦ ١٧٧ ١٧٧ ١٧٩ ١٨١ ١٨٢ ١٨٣ ١٨٨ ١٨٨ ١٩٤ ١٩٥ ١٩٤ ١٩٩ ٢٠١ ٢٠٦ ٢٠٧ ٢١٤ ٢٢٣ ٢٤٣ ٢٤٦ ٢٤٩ ٢٤٩ ٢٥١ ٢٥٢ ٢٥٥ ٢٦٢ ٢٧٢ ٢٧٢ ٢٨٤ ٢٩٠ ٢٩٣ ٢٩٥ ٢٩٧ ٢٩٩ ٣٠٤ ٣٠٥ ٣٠٨ ٣١٣ ٣١٨ ٣٢٣ ٣٢٣ ٣٢٥ ٣٢٦ ٣٢٧ ٣٥٥ ٣٥٨ ٣٦٠ ٣٦١ ٣٣٢ ٣٣٢ ٣٣٤ ٣٦٢ ٣٦٤ ٣٦٩ ٣٧٣ ٣٧٦ ٣٨١ ٤٠١ ٤٠١ ٤٠٦ ٤٢٣ ٤٢٣ ٤٢٩ ٤٣١ ٤٣٢ ٤٥٢ ٤٥٤ ٤٥٦ ٤٦٥ ٤٧٣ ٤٧٥ |
٥ ٦ ٣ ١١ ٥ ١١ ٤ ١٣ ١٣ ١٧ ٢ آخر ٨ ٢ آخر ١٠ ٨ ٥ ٣ ٦ ٧ ٧ آخر ١٠ ١٤ ٢ ١٨ ٣ ١٠ ٩ ١٧ ١٠ ٥ آخر ١٥ ١١ ١٤ ٢ ١١ ١٤ ٥ ٧ ٢ آخر ٨ ٧ ٣ ٧ ٥ ٩ ١٠ ٧ ٣ ١٢ ١٤ ١٣ ٥ ٤ ٦ آخر ١٥ ١ ٢ ١٤ ٩ ١٨ ٢ ١٨ ٩ ٨ ١٤ ٩ |
موسى العدرة قضيه واحتجّ مفيدة مسنده امتخط من الارض يقع يوجب و ان كان فلتنرح دالّة فيقطر ابوجعفر(ع) حاوز فيقطر العضفور فسمى بنجاسة حالة اناء أن التجرّى فاهمل تحّله منفرجاً كان و خصوصاً بلع الموضع مسيرة بكفّه فبتا بكفّيه حاجبه توضئه على وصوء غربت مترتّب فلاعسل يقتضى لغيرها فتشركان عن محمّد تمِن فيخمل احكامة لحيضة حراره مثله يشترك أولا شاؤو تحيضن فط التخصيص لجواب يتعفه الغريّه ذات المحرم لاتقربنها الرّسالة الغريّة غبارة مبيناً عمار أو جبينيه كيف أحدت دمته الحلاّل الهرّ يقف مخالفة |
موسى بنجعفر(ع) العذرة قضيّة احتجّ مقيّدة مسندة فامتخط فى الأرض تقع توجب و ان كانت فلينزح لأنّهما دالاّن فتقطر جعفر(ع) جاوز فتقطر العصفور قسمى بنجاسته حال اناءان التحرّى و اهمل تُحِله منفرجا خصوصا بلغ لموضع ميسرة بكفّيه قبّتا بكفّه حاجبيه توضّؤه على وضوء عزبت مرتّب فلاغسل فيقتضى (لنفسه) فتشتركان محمّد تُمنِ فيحمل احكامه الحيضة حرارة بمثله يشركه او لم يقم شاؤوا يتحيّضن قطّ التحيّض الجواب يتعقبه العزيّة ذاالمحرم لاتقربها … العزيّة غباره بيّنا عمّاراً و هو جبينه كيفيّة أحدث ذمّته الجلاّل الهرّة لم يقف يخالفه | ^
اغلاط و كاستيهاى تصحيح (مختلف) چاپ دفتر تبليغات:كاستيهاى استخراجات
١ ـ در ص٢١, رقم٣ (پانوشت), قول ابن جنيد از مهذب البارع ذكر شده كه پس از مختلف تدوين گشته است و بهتر بو داز معتبر١: ٤٥: نقل شود كه قبل از مختلف نوشته شده است.
٢ ـ در ص٦٥, رقم٥, بهتر بود قول سيد از انتصار ذكر مى شد كه صريحتر از رسائل الشريف المرتضى مى باشد.
٣ ـ در ص١٠٧ رقم١, قول ابن ادريس, استخراج نشده است.
٤ ـ در ص١٠٧,رقم٢ قول سيد در ناصريات, ص٢١٩ از جوامع الفقهية, مسأله ٢٤ است, ولى در كتاب به غاية المراد شهيد ارجاع داده اند.
٥ ـ در ص١١٥, رقم٤, نشانى تهذيب صحيح نيست, بلكه ارجاع صحيح اين چنين است: ص٨١, ح٢١١.
٦ ـ در ص١٢١, رقم١, مبسوط١: ٢١ صحيح و ص١٩ غلط است.
٧ ـ در ص١٢٧, رقم١, براى (غيرها) نشانى نداده اند, با اينكه تذكره آن را دارد.
٨ ـ در ص١٥٣, رقم٤, مسأله خلاف: ٤٥٢ مى باشد و نه ٤٧٩.
٩ ـ در ص١٦٣, رقم٣, نشانى تهذيب ١١٨ و ٣١٠ صحيح است.
١٠ ـ در ص١٩٨, رقم١, ارجاع به مبسوط١: ٤٢ بر (يوم او يومين) دلالت ندارد.
| صفحه | سطر | غلط | صحيح |
| ١٥ ١٩ ٢٩ ٥٠ ٦٣ ٢٦١ ٢٣٢ |
٧ ١٠ ٢ ١٣ ١٥ ١٠ ٣ |
فكان فيقطو تنزف كتابه اثتنين فاولاها ففريضته |
كان فتقطر ينزف كتابى ثنتين فاوّلها ففريضتهنّ | ^
اغلاط چاپى:
اغلاط در اين دو قسمت فوق, كاملاً استقصا نگشته و از باب نمونه بود.جمع بندى
از باب نمونه از هر دو تصحيح مختلف, اغلاطى و
كاستيهاى ذكر شد و اكنون بايد به جمع بندى و نتيجه گيرى پرداخت.الف ـ تنظيم:
تنظيم و ويراستارى و پاراگراف بندى مختلف چاپ دفتر انتشارات اسلامى, اغلاط و يا كاستيهاى زيادى دارد كه چند نمونه آن ذكر شد. بنابراين اگر دو چاپ را صفحه به صفحه مقايسه كنيم, خواهيم ديــد كه در تنظيــم, ويرايش, تقطيع و پاراگراف بندى و جدا سازى عنــاوين, چاپ دفتر تبليغات اشكــال چشمگيرى ندارد.ب ـ تتبع:
با اينكه هر دو كتاب, اقوال استخراج نشده, و يا غلط داشتند, ولى با مقايسه معلوم مى شود كه تتبع در مختلف چاپ دفتر انتشارات اسلامى به مراتب ناقص تر است و در اين بخش, نيازى به توضيح بيشتر نيست.ج ـ تصحيح:
هر دو كتاب از نظر اغلاط چاپى و اعداد, اشتباهاتى داشتند, ولى باز با مقايسه(موارد نمونه از هر دو ذكر گشت), روشن مى گردد كه تصحيح چاپ دفتر انتشارات اسلامى بسيار پر غلط تر است. در پايان, دقت بيشتر و تحقيق كاملتر را براى هر دو مورد مركز تحقيقى از خداوند متعال خواستارم.