آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - علامه شرف الدين در نوشته هاى خاورشناسان - عباسى مهرداد

علامه شرف الدين در نوشته هاى خاورشناسان
عباسى مهرداد


بخش مهمى از پژوهش هاى خاورشناسان در چند دهه اخير به بررسى اوضاع و شرايط سياسى و اجتماعى در كشورهاى اسلامى و اصطلاحاً حوزه اسلام معاصر اختصاص يافته است. از جمله موضوعات مورد توجه آنان در اين حوزه, نقش و جايگاه دين در حيات فردى و اجتماعى مسلمانان و تأثير علما و جنبش هاى دينى در تصميم گيرى هاى سياسى, اجتماعى و فرهنگى حكومت هاى اسلامى بويژه در خاورميانه و برخى كشورهاى حوزه خليج فارس است.١ علامه عبدالحسين شرف الدين بى گمان از مشاهير دينى و سياسى لبنان و عراق در نيمه نخست قرن بيستم بوده و نقش مهمى در شكل دهى اوضاع فرهنگى و اجتماعى شيعيان بويژه در جنوب لبنان داشته است. از نيرو پديدآورندگان ويرايش دوم دايرةالمعارف اسلام٢ ـ كه از معتبرترين كتب مرجع در زمينه اسلام شناسى نزد محققان اسلامى و غربى است ـ به شخصيت اين عالم امامى توجه كرده و مدخلى را به معرفى وى و آثارش اختصاص داده اند. مدخل (شرف الدين) در اين دايرةالمعارف به قلم ورنر اِنده (Werner Ende) در جلد نهم (١٩٩٧), صفحات ٣١٤ـ ٣١٥ آمده است. گفتنى است در برخى دايرةالمعارف ها و كتب تراجم فارسى و عربى نيز شرح حال اجمالى و معرفى آثار شرف الدين ذكر شده است.٣
در نوشتار حاضر ابتدا پروفسور ورنرانده و آثار او در حوزه اسلام معاصر به اختصار معرفى شده و در ادامه, گزارشى نسبتاً تفصيلى از محتوا و همچنين منابع مقاله (شرف الدين) در دايرةالمعارف اسلام ارائه شده است. معرفى ورنر اِنده
ورنر انده, خاورشناس آلمانى, در ١٩٣٧ متولد شد و درجه دكترى خود را در ١٩٦٥ از دانشگاه هامبورگ دريافت كرد. موضوع رساله دكترى او بررسى اوضاع و احوال فرهنگى مسلمانان در پايان قرن نوزدهم براساس نوشته هاى دو روزنامه نگار و منتقد مصرى يعنى ابراهيم موَيلحى (متوفى ١٩٠٦) و پسرش محمد مويلحى (متوفى ١٩٣٠) بود. وى در ١٩٧٤ سفرى تحقيقاتى به كشورهاى لبنان و عراق و سوريه داشته است.
انده در طى قريب به چهار دهه تحقيق و پژوهش, كتاب ها و مقالات متعددى را در حوزه تاريخ سياسى معاصر عرب و مسائل مرتبط با شيعه اماميه منتشر كرده است. موضوع عمده پژوهش هاى وى مسائل سياسى و اجتماعيِ مرتبط با دين در كشورهاى عراق و لبنان و مصر و سوريه و عربستان سعودى است. عناوين يا موضوعات برخى از مهمترين آثار وى, كه به زبان هاى آلمانى يا انگليسى است, عبارتند از: خاطره نويسى در تاريخ عراق (١٩٧٢), كتابشناسى آثار چاپ شده در عربستان سعودى (١٩٧٥), برخى جنبه هاى سوگوارى شيعيان در محرم (١٩٧٨), جنگ فلسطين در ادبيات معاصر عرب (١٩٧٢), بحث متعه در اسلام معاصر (١٩٨٠), فتاواى مراجع شيعه براى جهاد در جنگ جهانى اول (١٩٨١), دين و سياست و ادبيات در عربستان سعودى (١٩٨٢), وهابيان عربستان (١٩٨٦), محمود تيمور روزنامه نگار و داستان نويس مصرى (١٩٨٨), نوشته هاى جدلى اهل سنت درباره شيعه و انقلاب ايران (١٩٩٠), بحث درباره حقوق زنان در نشريه المنار (١٩٩٤), خطرات بنيادگرايى دينى (١٩٩٦). وى علاوه بر مقاله (شرف الدين), مقالات ديگرى را در ويرايش دوم دائرةالمعارف اسلام نوشته است كه عبارتند از: مجاور (فرد ساكن در جوار مكان هاى مقدس و مذهبى) (ج٧, ص٢٩٣), متوالى (نامى براى شيعيان لبنان) (ج٧, ص٧٨٠), سلفيه (بخش مصر و سوريه) (ج٨, ص٩٠٠), هبةالدين شهرستانى (عالم دينى و سياستمدار شيعى عراقى) (ج٩, ص٢١٦), محمود شلتوت (شيخ الازهر) (ج٩, ص٢٦٠), تقريب (ايجاد وحدت ميان مذاهب اسلامى) (ج١٠, ص١٣٩). انده همچنين از ويراستاران نشريه Die Wel des Islams است كه در حوزه تخصصى مطالعات اسلام معاصر هر چهار ماه يكبار از سوى انتشارات بريل در ليدن هلند منتشر مى شود.
پروفسور ورنر انده در حال حاضر استاد مطالعات اسلامى در دانشگاه فرايبورگ آلمان است. وى در ساليان اخير فعاليت هايى در زمينه شيعه شناسى در اين دانشگاه داشته است. از جمله اينكه در اكتبر ١٩٩٩ به همت وى و شاگردش راينر برونر (Rainer Brunner) با دعوت از چندين محقق از آلمان و چند كشور ديگر اروپايى كنفرانسى بين المللى در دانشگاه فرايبورگ برگزار شد و حاصل آن بعدها در كتابى با نام شيعه اماميه در دوران معاصر: فرهنگ دينى و تاريخ سياسى٤ به چاپ رسيد. گفتنى است در شصت وپنجمين سال حيات انده, جشن نامه اى به پاس زحمات و تلاش هاى وى در زمينه مطالعات اسلامى منتشر شده است.٥ گزارش مقاله (شرف الدين)
در شناسه مدخل از شرف الدين با دو تعبير ياد شده است: مجتهد مشهور امامى و يكى از پايه گذاران بيدارى شيعى در لبنان; كه اولى ناظر به جنبه علمى ـ دينى و دومى بيانگر جنبه سياسى ـ اجتماعى شخصيت شرف الدين است. سپس شرح حال مختصرى از وى ـ ظاهراً براساس زندگينامه خودنوشت او ـ آمده است: شرف الدين اصالتاً لبنانى بود و خانواده اش در روستاى شحور حوالى صور در جبل عامل زندگى مى كردند. اما از آنجا كه پدر او به همراه خانواده براى كسب علم به كاظمين سفر كرده بود, عبدالحسين در ١٢٩٠ق/ ١٨٧٣م در اين شهر عراق ديده به جهان گشود. وى علوم دينى را ابتدا در جبل عامل و بعدها در حوزه نجف آموخت و نهايتاً مقيم صور شد و رهبرى جامعه شيعى آن منطقه را در دست گرفت. شرف الدين جز يك دوره تبعيد و چند سفر خارجى, تا پايان عمر خود در صور ماند. وى در آخرين روزهاى سال ١٩٥٧ ميلادى درگذشت و در نجف به خاك سپرده شد.
انده در بند بعدى مقاله, ابتدا به جايگاه اجتماعى شرف الدين و خدمات فرهنگى او در جنوب لبنان اشاره كرده است: شرف الدين در طى ساليان اقامت در صور براى اين شهر, مسجد, حسينيه, دارالايتام و چند مدرسه (از جمله يك مدرسه دخترانه) ساخت و همچنين در روستاهاى مجاور چند مسجد قديمى را بازسازى و مساجد جديدى را بنا كرد. در ادامه, فعاليت هاى سياسى شرف الدين و پيامدهاى آنها و نيز اختلاف نظر تحليل گران درخصوص حركت هاى سياسى او ذكر شده است: موضع گيرى هاى ضد استعمارى شرف الدين, بويژه سخنرانى اش در ديدار با رهبران سياسى و دينى در وادى حجير در ١٩٢٠ موجب شده كه بسيارى از نويسندگان, وى را تحسين و تكريم كنند. اما در مقابل, برخى از نويسندگان كه مواضع او را به گونه اى ديگر تحليل و تفسير مى كنند, از مواضع و اعمال وى انتقاد كرده اند. به هر حال شرف الدين در پى اين حركت هاى سياسى بر ضد استعمار فرانسه مجبور به ترك جنوب لبنان شد. نخست به دمشق, سپس به مصر و از آنجا به فلسطين رفت و نهايتاً در ١٩٢١ به صور بازگشت. مؤلف در اين قسمت از مقاله, براى آگاهى از آراى كاملاً مدافعانه درباره به عملكرد سياسى شرف الدين, خواننده را به كتاب زير ارجاع مى دهد:
محمد الكورانى, الجذور التاريخية الاسلامية فى جبل عامل, بيروت ١٩٩٣.
آخرين نكته اى كه درباره فعاليت هاى سياسى وى مورد توجه قرار گرفته, آن است كه شرف الدين در سال هاى آخر عمرش زمينه اى فراهم ساخت تا سيد موسى صدر ـ كه از اقوام او بود ـ به عنوان جانشين وى در رهبرى شيعيان صور و مناطق اطراف معرفى شود.
بخش بعدى مقاله به معرفى شخصيتِ شرف الدين در مقام عالمى دينى اختصاص دارد. انده سه دليل عمده اى را كه موجب شهرت و تمايز شرف الدين در ميان علماى اماميه شده, چنين ذكر مى كند: اول آگاهى و احاطه به احاديث شيعه و سنى; دوم تلاش فراوان براى دفاع از حقانيت شيعه; و سوم ديدگاه محافظه كارانه وى درباره مسائلى كه برخى متجددان شيعى مطرح مى كردند, كه دو نمونه از آنها عبارتند از: انتقال جنازه شيعيان به عتبات و ديگرى برخى رفتارهاى شيعيان در مراسم عزادارى محرم. مؤلف براى تفصيل بحث درباره هريك از دو مسأله اخير خواننده را به منبعى مستقل ارجاع مى دهد. كتاب معرفى شده براى مسأله نخست عبارتست از:
Yitzhak Nakash, The Shiis of Iraq, Princeton ١٩٩٤.٦
فصل هفتم اين كتاب (ص١٨٤ـ٢٠١) انتقال جنازه (نقل الجنائز يا نقل الاموات) نام دارد. مؤلف كتاب, اسحاق نقاش در اين فصل به موضوع انتقال جنازه هاى شيعيان به شهرهاى مقدس عراق بويژه نجف پرداخته و بخشى از آن را به مسأله تقابل عقايد دينى با قوانين اجتماعى اختصاص داده است. در قسمتى از اين بخش (ص١٩٣ـ١٩٧) اختلاف علماى شيعه در اين باب كه در نشريات العرفان (صيدا, ١٩٠٩) و العلم (نجف ١٩١٠) انعكاس مى يافت, طرح شده و به آراى شرف الدين در تأييد نقل جنائز و مخالفت وى با هبةالدين شهرستانى (متوفى ١٩٦٧) ـ كه اين كار را نوعى بدعت مى دانست ـ اشاره شده است.
منبع ديگرى كه براى تفصيل آراى شرف الدين درباره سوگوارى محرم معرفى شده, عبارتست از:
Werner Ende, "The Flagellations of Muharram and the Shiite Ulam*", Der Islam, ٥٥i (١٩٧٨), pp. ١٩-٣٦.٧
اين مقاله, كه به قلم خودِ انده است, به اختلافات علماى شيعه درباره برخى نمادها و رفتارهاى شيعيان در مراسم سوگوارى محرم نظير قمه زنى, سينه زنى و زنجيرزنى پرداخته است. مؤلف در اين مقاله بيش از همه به انتقادات سيد محسن امين از اينگونه رفتارها توجه نشان داده و همچنين انگيزه ها و دلايل موافقان و مخالفان وى را تحليل كرده است. انده در بخش هايى از مقاله به تقابل آراى امين و شرف الدين در اين باره اشاره كرده و يكى از دلايل اختلاف ميان آنها را با مسائل خانوادگى و ارتباطات فاميلى مرتبط دانسته است. عمده منابع وى در اين پژوهش, مطالب گردآورى شده در سفرش به لبنان و سوريه و عراق بويژه كتاب هكذا عرفتهم٨ نوشته جعفر الخليلى است.
بخش پايانى مقاله به معرفى آثار و نوشته هاى شرف الدين اختصاص يافته است. اولين كتابى كه از آن نام برده شده بغيةالراغبين فى سلسلة آل شرف الدين است: اين كتاب مشتمل بر تاريخ آل شرف الدين و آل صدر است كه از طريق ازدواج فاميلى روابط خويشاوندى نزديكى با هم داشتند. گفتنى است اين كتاب با اضافات فراوان عبدالله شرف الدين, از فرزندان علامه شرف الدين, پس از مرگ وى در دو جلد (بيروت: دارالكتب الاسلامية ١٩٩١) منتشر شده است. از جمله مطالب پر فايده در اين مجموعه زندگينامه خودنوشت عبدالحسين شرف الدين است كه در جلد دوم, صفحات ٦٣ ـ٢٥٤ آن آمده است. كتاب بعدى المراجعات است كه انده با تفصيل بيشترى درباره اهميت و محتواى آن سخن گفته است: المراجعات شامل متن مكاتبات شرف الدين با عالم سنى مصرى سليم بشرى (متوفى ١٩١٧) است. سليم بشرى در زمان حضور شرف الدين در قاهره (١٩١١) شيخ الازهر بود. كتاب المراجعات از مشهورترين و پر خواننده ترين كتاب ها نزد شيعيان است, چنانكه چاپ اول آن در ١٩٣٦ (صيدا) و چاپ دهم آن در ١٩٧٢ (بيروت) صورت گرفت و از آن پس علاوه بر چندين بار تجديد چاپ, به زبان هاى ديگر ترجمه شده است. به عقيده انده بسيارى از شيعيان آراى شرف الدين در المراجعات و در واقع پاسخ هاى او به عالم سنيِ ياد شده را از نافذترين دفاعيه هاى شيعه و متقاعدكننده ترين بيان ها از مسأله امامت در شيعه اماميه مى دانند كه تاكنون نوشته شده است. در اين قسمت, مؤلف براى تفصيل بحث, خواننده را به كتاب زير ارجاع مى دهد:
Rainer Brunner, Ann*herung und Distanz: Shcia, Azhar und die is lamische ڑkumene, Berlin: Klaus Schwarz ١٩٩٦.
مؤلف اين اثر, راينر برونر استاديار مطالعات اسلامى در دانشگاه فرايبورگ است. برونر در ١٩٩٥ از همين دانشگاه دكترى گرفته و كتاب ياد شده در اصل رساله دكترى وى بوده است. وى در اين كتاب به مفهوم تقريب در ميان مذاهب اسلامى پرداخته و ارتباط الازهر با شيعيان را موضوع پژوهش خود قرار داده است. اين كتاب شامل مقدمه اى درباره تاريخ مناقشات شيعه و سنى, ده فصل و يك خاتمه است. فصل سوم اين كتاب به گزارش و بررسى مكاتبات شرف الدين با سليم بشرى در طى سال هاى ١٩١١ تا ١٩٣٦ اختصاص دارد. در فصل هاى ديگر نيز نقش علمايى چون محمدحسين كاشف الغطاء, محمدتقى قمى و مهمتر از همه محمود شلتوت در تأسيس دارالتقريب و جماعة التقريب و نيز حمايت از اين جريان بررسى شده است. در فصل نهم فتواى مشهور شلتوت درباره مذهب شيعه و در فصل دهم و خاتمه نيز تأثير انقلاب اسلامى ايران در سرنوشت جنبش تقريب مورد بررسى واقع شده است. مؤلف در برخى از فصل هاى كتاب, متأثر از ورنر انده و ديگر خاورشناس آلمانى راينهارد شولتسه (Reinhard Schulze) است و به نظر مى رسد كه در تبيين اختلافات ريشه دار و پيچيده تاريخى ميان شيعه و سنى موفق بوده و داورى منصفانه اى كرده است. كتابشناسى و بخش منابع اين كتاب بر غنا و پر مايگى آن افزوده است.٩
سومين كتاب معرفى شده از شرف الدين در اين مقاله, النص والاجتهاد, آخرين اثر چاپ شده از او پيش از مرگش است (نجف ١٩٥٦). اين كتاب به سده هاى نخستين اسلام و نقش صحابه در شكل گيرى احكام اسلامى مى پردازد. انده به آثار ديگر شرف الدين اشاره نكرده و براى آگاهى از فهرست كامل آثار وى منابعى را معرفى نموده است.١٠ انده همچنين تذكر داده كه بخشى از نوشته هاى چاپ نشده شرف الدين در جريان حمله سربازان به خانه هاى او در شحور و صور از بين رفت. در پايان مقاله براى اطلاع بيشتر درباره آثار شرف الدين منابع ديگرى ذكر شده است.
در بخش كتابشناسى مقاله, براى آگاهى بيشتر از شرح حال و آثار شرف الدين ـ علاوه بر منابعى كه در متن مقاله ذكر شد ـ منابع متعدد ديگرى معرفى شده كه عبارتند از:
١. آقا بزرگ طهرانى, طبقات اعلام الشيعه: نقباء البشر, نجف ١٩٦٢, ج١, جزء٣, ص١٠٨٠ـ ١٠٨٨.
٢. مرتضى آل ياسين, بخش حياة المؤلف در مقدمه المراجعات.
٣. يوسف اسعد داغر, مصادر للدراسة الادبية, بيروت ١٩٧٢, ج٣, جزء اول, ص٦٢٦ ـ ٦٢٩.
٤. محمدصادق صدر, بخش قبس من حياة السيد المؤلف در مقدمه النص والاجتهاد.
٥. عباس على, الامام شرف الدين: حزمة ضوء على طريق الفكر الامامى, نجف ١٩٦٨.
٦. كوركيس عواد, معجم المؤلفين العراقيين, بغداد ١٩٦٩, ج٢, ص٢٢٨ـ٢٢٩.
٧. هادى فضل الله, رائد الفكر الاصلاحى, بيروت [بى تا] [١٩٨٧ـ ١٩٨٨].
٨. احمد قبيسى, حياة الامام شرف الدين فى سطور, چاپ حسن قبيسى, بيروت ١٩٨٠.
٩. الامام السيد عبدالحسين شرف الدين مصلحاً مفكراً واديباً, بيروت ١٩٩٣ (= مجموعه سخنرانى هاى ارائه شده در كنفرانس بزرگداشت شرف الدين كه از سوى دفتر رايزنى فرهنگى ايران در بيروت برگزار شده بود)
١٠. مصطفى قلى زاده, شرف الدين عاملى, تهران ١٩٩٣.
در برخى ديگر از نوشته هاى خاورشناسان نيز به مناسبتِ بحث از امام موسى صدر, اشاراتى گذرا به نام شرف الدين شده است.١١
١. شايد بهترين شاهد بر اين مدعا چاپ دايرةالمعارفى چهار جلدى با نام The Oxtord Encyclopedia of the Modem Islamic World در سال ١٩٩٥ در دانشگاه آكسفورد باشد كه بطور تخصصى به مسائل مرتبط با جهان معاصر اسلام پرداخته است. براى آشنايى اجمالى با اين دايرةالمعارف و محتواى آن نگاه كنيد به: مهرداد عباسى و سيد على آقايى, (مقالات قرآنى در دايرةالمعارف آكسفورد), كتاب ماه دين, سال هفتم, شماره پياپى ٨١, تير ١٣٨٣, ص٣٤ـ ٣٥.
٢. تأليف اين مجموعه كه به سه زبان انگليسى, آلمانى و فرانسه منتشر شده, حدود چهل سال به طول انجاميده است. مشخصات كتابشناختى اين كتاب, از اين قرار است:
The Encyclopedia of Islam, new ed., ١١ Vols, Leiden: Brill, ١٩٦٠-٢٠٠٢.
معرفى اجمالى از ويرايش اول و دوم اين دايرةالمعارف در منبع زير آمده است: مهرداد عباسى و سيد على آقايى, (امامان شيعه در دايرةالمعارف اسلام), كتاب ماه دين, سال هفتم, شماره پياپى ٧٤ و٧٥, آذر و دى ١٣٨٢, ص٤٦ـ ٤٨.
٣. براى نمونه نگاه كنيد به: محسن امين, اعيان الشيعة, چاپ حسن امين, بيروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣, ج٧, ص٤٥٧; خيرالدين زركلى, الاعلام, ج٣, ص٢٧٩; عمررضا كحاله, معجم المؤلفين, بيروت [بى تا], ج٥, ص٨٧; دايرةالمعارف تشيع, زير نظر احمد صدر حاج سيد جوادى و ديگران, تهران ١٣٨١, مقاله (شرف الدين عاملى) نوشته مصطفى قليزاده, ج٩, ص٥٦٣ ـ ٥٦٥.
٤. مشخصات كتابشناختى اين اثر چنين است:
Rainer Brunner and Werner Ende (eds.), The Twelver Shia in Modern times: Religious Culture and Political History, Leiden. Boston. Kڑln: Brill ٢٠٠١.
اين مجموعه شامل ٢١ مقاله است و به موضوعاتى چون آموزش علوم دينى در حوزه هاى علميه شيعى, اختلاف نظر ميان علماى معاصر اماميه و تحولات ايدئولوژيك و سياسى در قرن بيستم بويژه پس از انقلاب ايران پرداخته است. در برخى از مقالات اين مجموعه به مناسبت اشاراتى هرچند اندك به علامه شرف الدين شده است از جمله در مقاله اى به قلم سابرينا مروين (Sabrina Mervin) درباره علماى جبل عامل و اصلاح تعليمات دينى در حوزه علميه نجف (نگاه كنيد به: ص٧٩ـ٩٣).
٥. مشخصات كتابشناختى جشن نامه ورنر انده كه به همت برخى از شاگردان وى تهيه شده, از اين قرار است:
Rainer Brunner, Monika Gronke, Jens Peter Laut and Urlich Rebstock (eds.), Islamstudien Ohne Ende: Festschrift fںr Werner Ende Zum ٦٥ Geburstag, Deutsche Morgenlndlische Gesellschaft, Wںrzburg: Ergon Verlag, ٢٠٠٢.
٦. اين اثر, كه ظاهراً در اصل رساله دكترى مؤلف بوده, پژوهشى مهم درباره تاريخ شيعيان عراق به حساب مى آيد. اين كتاب, علاوه بر اينكه در ٢٠٠٣ در دانشگاه پرينستون تجديد چاپ شده, به زبان عربى نيز ترجمه شده است: اسحاق نقاش, شيعة العراق, ترجمه عبدالاله النعيمى, دمشق و بيروت: دارالهدى للثافة والنشر ١٩٩٦. اسحاق تقاش مؤلف كتاب, دانشيار مطالعات اسلامى و خاورميانه در دانشگاه برندايس (Brandeis) در آمريكاست. وى مقالات متعددى در نشريات و روزنامه هاى غربى از جمله نيويورك تايمز, فيگارو, نيوزويك درباره اوضاع و شرايط كنونى جهان اسلام منتشر ساخته است.
٧. اين مقاله به فارسى ترجمه شده است: ورنر انده, (اختلاف نظر علما درباره برخى از جنبه هاى سوگوارى محرم), ترجمه جعفر جعفريان, آينه پژوهش, سال چهاردهم, شماره پياپى ٨٤, بهمن و اسفند ١٣٨٢, ص٣٣ـ٤٢.
٨. جعفر الخليلى, هكذا عرفتهم: خواطر عن اناس افداذ عاشوا بعض الاحيان لغيرهم اكثر مما عاشوا لانفسهم, ٦ جلد در ٣ مجلد, بغداد ١٩٦٣. مؤلف در اين كتاب, شرح حال برخى از افراد مشهورى را كه در حيات خود با آنان برخورد كرده و خاطراتى را كه از مصاحبت با آن به ياد داشته, آورده است. اشاراتى به برخى مقاطع زندگى شرف الدين در اين كتاب آمده است. نگاه كنيد به: ج١, ص١٢٧, ٢٠٧, ج٢, ص١٨, ٢٠, ج٣, ص٢٢٩.
٩. اگرچه اين كتاب به زبان آلمانى است, دست كم دو معرفى اجمالى از آن به انگليسى در دسترس است. نگاه كنيد به:
International Journal of Middle Eastern Studies, ٣١ii (١٩٩٩), pp. ٢٨٠-٢٨٢, Reviewed by Jakob Skovgoard-Petersen; Middle East Studies Association Bulletin, ٣٤ii (٢٠٠٠), pp. ٢٢٤-٢٢٥, Reviewed by Devin Stewart.
١٠. عمده منابع معرفى شده, بخش هايى از همان كتاب هايى است كه در قسمت كتابشناسى مقاله آمده و در ادامه ذكر خواهد شد.
١١. از جمله در دايرةالمعارف جهان معاصر اسلام آكسفورد (به پى نوشت شماره١ مراجعه شود), كه مدخلى مستقل به شرف الدين اختصاص نيافته, تنها در مدخل مرتبط با امام موسى صدر نام وى آمده است. نگاه كنيد به: ج٣, ص٤٥٣. همچنين در مقاله اى درباره اعتراضات اجتماعى شيعيان لبنان به نقش امام موسى صدر و ارتباط وى با شرف الدين توجه شده است. نگاه كنيد به:
Augustus Richard Norton, "Shi'ism and Social Protest in Lebanon", in Juan R. I. Cole and Nikki R. Keddie (eds.), Shi'ism and Social Protest, Yale University: New Haven and London ١٩٨٦.