احکام قضایی - یوسفیان، نعمتالله - الصفحة ٥٩ - پیشینیه دیه
فصل پنجم
ديات
پيشينه ديه
مسأله «ديات در اسلام» يكى از مسائل روز است و بسيارى مىخواهند از كمّ و كيف آن آگاه شوند.
«ديه» عبارت است از مقدار مالى كه واجب است در برابر جنايت پرداخت گردد، خواه مقدار آن معلوم باشد يا نباشد. گاهى جرايمى را كه مقدارش معين نيست، «ارش» و «حكومت» (تفاوت ميان صحيح و معيوب [١]) و جرايمى را كه مقدارش معين است، «ديه» مىنامند [٢].
گرفتن ديه از روزگار پيش از اسلام رواج داشته، اسلام اين رسم پسنديده را امضاء كرده و به آن شكل معقول، منطقى و عادلانهاى داده است تا بدين وسيله، از قتل و خونريزى كاسته شود. قرآن كريم در تشريع حكم ديه مىفرمايد:
(وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ انْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً الَّا خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْريرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَهٌ الى اهْلِهِ ...) (نساء: ٩٢)
هيچ با ايمانى مجاز نيست كه مؤمنى را به قتل برساند. مگر اين كه اين كار از روى خطا و اشتباه از او سرزند (و در عين حال) كسى كه مؤمنى را از روى خطا به قتل رساند، بايد يك برده مؤمن آزاد كند و خون بهايى به كسان او بپردازد.
١- نحوه تعِیِین مقدار ارش و حکومت بعداً خواهد آمد.
٢- تحرِیر الوسِیله، ج ٢، ص ٥٥٣.