(٤). اینکه گفته‌اند «جریان این قانون پرده از روی جهان برداشته، نمود تازه‌ای که در وی وجود و عدمهای متنافی و ضدهای متقابل هم آغوشند نشان می‌دهد» سخنی است که ارزش شعری بیشتر ندارد و آنان که اجتماع نقیضین را محال می‌دانند مقصودشان وجود و عدم مطلق می‌باشد نه تدریجی و سیال نسبی ١.

و شگفت آورتر اینکه این دانشمندان در عین حال که این سخن را می‌گویند از «نفی نفی»، «اثبات» را نتیجه می‌گیرند!

ضد اندر ضد پنهان مندرج‌		آتش اندر آب سوزان مندمج‌
روضه‌ای در آتش نمرود درج‌		دخلها رویان شده از بذل و خرج‌
میوه شیرین نهان در شاخ و برگ‌		زندگی جاودان در زیر مرگ‌
در عدم پنهان شده موجودی ای‌		در سرشت ساجدی مسجودی ای‌
آهن و سنگ از برونش مظلمی‌		وز درون نوری و شمع عالمی‌
درج در خوفی هزاران ایمنی‌		در سواد چشم چندین روشنی‌
ای مبدّل کرده خاکی را به زر		خاک دیگر را نموده بوالبشر
ای که خاک شوره را تو نان کنی‌		ای که نان مرده را تو جان کنی‌
ای که جان خیره را رهبر کنی‌		ای که بی‌ره را تو پیغمبر کنی‌
ای که خاک تیره را تو جان دهی‌		عقل و حسّ و روزی و ایمان دهی‌
شکر از نی میوه از چوب آوری‌		از منی مرده بت خوب آوری‌
گل ز گل صفوت ز دل پیدا کنی‌		پیه را بخشی ضیاء و روشنی‌

[١]. این ایراد نیز بر طرز تعبیر و تفسیر هگل از مثلث «تز، آنتی‌تز، سنتز» وارد است که آن را بر اساس اجتماع نقیضها فرض کرده است.

قبلًاً گفتیم که آنچه هگل و اتباع او آن را «تناقض» یا «اجتماع نقیضها» خوانده‌اند با آنچه منطق و فلسفه آن را «اجتماع نقیضین» می‌خواند و ممتنع می‌داند هزارها فرسنگ فاصله دارد و اینکه در «صیرورت» هاو «شدن» ها وجود و عدم با یکدیگر ترکیب شده‌اند و اجتماع نقیضین تشکیل داده‌اند به شوخی شبیه‌تر است تا جدّی و از یک اشتهای فوق العاده به نوپردازی و نوگویی ناشی شده است. بهتر است‌