این بحث مربوط می‌شود به علت فاعلی حرکت که خود مشتمل بر مسائل متعددی است و ما بعداً درباره آنها بحث خواهیم کرد و در اینجا فقط درباره نقش تضاد در تولید و ایجاد حرکت و تغییر بحث خواهیم کرد.

به عقیده حکمای الهی تضاد نقش مؤثری در تغییرات و تحولات جهان دارد، ولی نقش تضاد از نظر حکما تنها به این شکل است که تضاد و تأثیر مخالف صورتها علیه یکدیگر سبب می‌گردد که ماده از انحصار یک حالت و صورت بالخصوص بیرون آید و زمینه برای حالت و صورت جدید پیدا شود یعنی رفع مانع بشود و زمینه برای افاضه از مبادی فعّاله جهان [مهیا گردد]. اگر تضاد نباشد ماده در انحصار حالت و صورت معین باقی می‌ماند. این تضاد بر دو قسم است: خارجی و داخلی. در بسائط و مرکبات اولیه تضادهای خارجی است که این نقش مؤثر را ایفا می‌نمایند یعنی عاملهای متضاد و مخالف خارجی است که حالتها و صورتهای موجود در ماده را زایل و آن را آماده حالت جدید و صورت جدید می‌نمایند، ولی در مرکبات عالیه یعنی مرکباتی که از ترکیب یک سلسله مرکبات ساده‌تر به وجود آمده‌اند نظیر نباتات و حیوانات و انسانها علاوه بر تضادهای خارجی یک سلسله تضادهای داخلی نیز در تغییر و زوال حالتهای موجود مؤثر است یعنی این گونه مرکبات از ناحیه داخل خود نیز منهدم می‌گردند. ولی به هر حال نقش اضداد رفع مانع است و اعداد ماده است نه پیش بردن و جلو بردن‌ [٢].

در جلد دوم‌ اسفار فن چهارم فصل یازدهم‌ بیان زیبایی درباره این مطلب دارد که شایسته است مراجعه و نقل شود [٣].

[١] [علاقمندان می‌توانند به مقاله «اصل تضاد در فلسفه اسلامی» در جلد اول کتاب‌ مقالات فلسفی‌ اثر استاد شهید مراجعه نمایند.]

[٢] تضاد نه تنها عامل حرکت است و نه نقش مثبت و اصلی را دارد. از نظر حکمای الهی نقش اصلی حرکت مربوط است به میل متوافق میان اشیاء (از قبیل توافق مذکر و مؤنث)، و یک توجه عمیق به غایت و کمال و انتخاب هدف است که عامل اصلی پیشبرنده است.

[٣]. [اسفار، چاپ جدید، ج ٥/ ص ١٩٢ (ترجمه از ناشر است)]:

«اشاره به صور اولیه و صور بعد از آن و نیز اشاره به چگونگی بقای اشیاء فساد پذیر. از جمله این صور عبارتند از-