به طور کلی اصل «تضاد» غیر از اصل «اجتماع ضدین» یا «اجتماع نقیضین» است. اجتماع نقیضین عبارت است از اجتماع سلب و ایجاب به مفهومی که قبلًا توضیح داده شد [١]، و اجتماع ضدین عبارت است از قبول کردن موضوع واحد دو عرض متضاد را در آن واحد، اما تضاد عبارت است از اصل تنازع و خنثی کردن اشیاء اثر یکدیگر را، و به عبارت دیگر اصل تنازع و جنگ در طبیعت. این اصل از قدیم‌ترین اصولی است که بشر آن را کشف کرده است. بهتر است در اینجا به یکی از گفته‌های عارف معروف اسلامی ملای رومی قناعت کنیم:

مولوی می‌گوید:

این جهان جنگ است چون کل بنگری‌		ذرّه ذرّه همچو دین با کافری‌
آن یکی ذرّه همی پرّد به چپ‌		وان دگر سوی یمین اندر طلب‌
جنگ فعلی جنگ طبعی جنگ قول‌		در میان جزءها حربی است هول‌
این جهان زین جنگ قائم می‌بود		در عناصر در نگر تا حل شود
هر ستونی اشکننده آن دگر		استن آب اشکننده هر شرر
پس بنای خلق بر اضداد بود		لاجرم جنگی شدند از ضرّ و سود
هست احوالت خلاف یکدگر		هر یکی با هم مخالف در اثر
فوج لشگرهای احوالت ببین‌		هر یکی با دیگری در جنگ و کین‌
آن جهان جز باقی و آباد نیست‌		زانکه ترکیب وی از اضداد نیست‌
این تفانی از ضد آید ضد را		چون نباشد ضد، نبود جز بقا

اصل تضاد نه تنها مورد انکار نیست بلکه از اصول و ارکان طبیعت و از شرایط پیدایش اشیاء است. حکمای الهی می‌گویند: «لولا التّضادّ ما صحّ الفیض عن المبدء الجواد» اگر تضاد نبود فیض ادامه نمی‌یافت؛ یعنی برای ماده امکانات جدید رخ نمی‌داد و بالنتیجه صورتهای جدید یافت نمی‌شد.

درباره تأثیر اصل تضاد از نظر حکمت الهی آنقدر مطلب زیاد است که امکان‌

[١] به تعبیری دیگر باب امتناع اجتماع نقیضین مربوط است به باب شناخت.